Chapter 10 • Verse 4

अध्याय 10 : विभूतियोग

विभूति योग (ईश्वरको सर्वव्यापक सौन्दर्य)

श्रीभगवानुवाच

बुद्धिर्ज्ञानमसंमोहः क्षमा सत्यं दमः शमः।

सुखं दुःखं भवोऽभावो भयं चाभयमेव च॥ ४॥

buddhir jñānam asammohaḥ kṣamā satyaṁ damaḥ śamaḥ |

sukhaṁ duḥkhaṁ bhavo'bhāvo bhayaṁ cābhayam eva ca || 4 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

बुद्धिः (buddhiḥ)=निर्णय गर्ने विवेक (बुद्धि)•ज्ञानम् (jñānam)=तत्त्वज्ञान वा यथार्थ बोध•असंमोहः (asammohaḥ)=संशयरहित स्पष्टता (भ्रमको अभाव)•क्षमा (kṣamā)=सहनशीलता र क्षमाभाव•सत्यम् (satyam)=सत्यवादिता•दमः (damaḥ)=बाहिरी इन्द्रियहरूको संयम•शमः (śamaḥ)=मनको आन्तरिक शान्ति•सुखम् (sukham)=सुख•दुःखम् (duḥkham)=दुःख•भवः (bhavaḥ)=उत्पत्ति (जन्म)•अभावः (abhāvaḥ)=विनाश (मृत्यु)•भयम् (bhayam)=डर•च अभयम् एव च (ca abhayam eva ca)=र निश्चय नै निर्भयता।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— बुद्धि (विवेक), ज्ञान, संशयरहित स्पष्टता, क्षमा, सत्य, इन्द्रिय-संयम (दम), मनको शान्ति (शम), सुख, दुःख, उत्पत्ति (जन्म), विनाश (मृत्यु), भय र निर्भयता—

महाभारतको परिस्थिति

मानव मनोभावहरूको उद्गम: श्रीकृष्णको चेतना

यो श्लोक र यसपछिको पाँचौँ श्लोक मिलेर मानव मनोविज्ञानका २० वटा प्रमुख भाव र अनुभवहरूको सूची प्रस्तुत गर्दछन्। श्रीकृष्ण अर्जुनलाई बुझाउँदै हुनुहुन्छ कि हाम्रो मनभित्र उठ्ने यी कुनै पनि विचार वा भावनाहरू संयोगवश आएका होइनन्। बुद्धिको तीक्ष्णतादेखि मनको शान्तिसम्म, र जीवनको सुखदेखि मृत्युको भयसम्म— यी सबै मानसिक तरंगहरूको मूल ऊर्जा परमात्माबाटै प्रवाहित भएको हो।

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

आफ्ना सम्पूर्ण भावनाहरूलाई ईश्वरीय ऊर्जाका रूपमा देख्नु

हामी प्रायः आफ्ना भावनाहरूलाई 'राम्रो' र 'नराम्रो' भनेर दोष दिन्छौँ: - "मलाई डर किन लाग्यो? मलाई दुःख किन भयो?" - तर भयले हामीलाई सतर्क बनाउँछ, दुःखले हामीलाई गहिरो बनाउँछ, र सुखले विश्राम दिन्छ। - यी सबै मानव चेतनाका विभिन्न रंगहरू हुन्। जब हामी बुझ्छौँ कि यी सबै मानसिक अवस्थाहरू प्रकृतिका खेल हुन्, तब हामी दुःख वा भय देखेर आत्तिन छोड्छौँ। हामी आफ्ना भावनाहरूसँग लड्न छोडेर तिनीहरूको साक्षी बन्न सिक्छौँ।

व्यावहारिक सूत्र :

आफ्ना भावनाहरूसँग नडराउनुहोस्। सुख-दुःख, भय र शान्ति— सबैलाई जीवनको अनुभवका रूपमा स्वीकार गर्दै आफ्नो भित्री विवेक (बुद्धि) लाई सधैँ जागृत राख्नुहोस्।