अध्याय 10श्लोक 5
Chapter 10 • Verse 5

अध्याय 10 : विभूतियोग

विभूति योग (ईश्वरको सर्वव्यापक सौन्दर्य)

श्रीभगवानुवाच

अहिंसा समता तुष्टिस्तपो दानं यशोऽयशः।

भवन्ति भावा भूतानां मत्त एव पृथग्विधाः॥ ५॥

ahiṁsā samatā tuṣṭis tapo dānaṁ yaśo'yaśaḥ |

bhavanti bhāvā bhūtānāṁ matta eva pṛthag-vidhāḥ || 5 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

अहिंसा (ahiṁsā)=अहिंसा (कसैलाई पीडा नदिने भाव)समता (samatā)=समभाव (सन्तुलन)तुष्टिः (tuṣṭiḥ)=सन्तोष वा तृप्तितपः (tapaḥ)=तपस्या (अनुशासन)दानम् (dānam)=दानशीलतायशः (yaśaḥ)=कीर्ति वा प्रशंसाअयशः (ayaśaḥ)=अपयश वा बदनामीभवन्ति (bhavanti)=उत्पन्न हुन्छन्भावाः भूतानाम् (bhāvā bhūtānām)=प्राणीहरूका यी सबै मनोभावहरूमत्तः एव (matta eva)=मबाट नैपृथक्-विधाः (pṛthag-vidhāḥ)=आ-आफ्ना कर्म अनुसार विभिन्न प्रकारका।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— अहिंसा, समभाव, सन्तुष्टि (तुष्टि), तपस्या, दान, यश (कीर्ति) र अपयश (बदनामी)— प्राणीहरूका यी विभिन्न प्रकारका सम्पूर्ण मनोभावहरू मबाटै उत्पन्न हुन्छन्।

महाभारतको परिस्थिति

समस्त मानवीय गुण र द्वन्द्वहरूको मूल स्रोत

अघिल्लो श्लोकलाई निरन्तरता दिँदै श्रीकृष्ण यहाँ अहिंसा, समता, सन्तोष, दान र सामाजिक प्रतिष्ठा (यश र अपयश) सम्मका भावहरू बताउनुहुन्छ। कुरुक्षेत्रको युद्धमा अर्जुन आफ्नो अपयश (बदनामी) हुने डरमा पनि थिए— "मानिसहरूले मलाई कायर भन्नेछन्।" श्रीकृष्ण उनलाई देखाउनुहुन्छ कि समाजमा मिल्ने मान-अपमान वा यश-अपयश पनि प्रकृतिको एक चक्र मात्र हो। यी सबै परिस्थितिहरू परमात्माकै शक्तिबाट संचालित हुन्छन्, त्यसैले तिनीहरूबाट विचलित नभई आफ्नो धर्म निभाउनुपर्छ।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

प्रशंसा र बदनामीमा समभाव (Transcending Praise and Blame)

हामी प्रायः अरूको 'प्रशंसा' (यश) पाएर अहंकारले फुल्छौँ र 'आलोचना वा बदनामी' (अपयश) आउनासाथ आँसु झार्छौँ। - तर जसरी घामपछि छाया आउँछ, त्यसरी नै संसारमा जसको जति धेरै यश हुन्छ, उसको त्यति नै आलोचना पनि हुन्छ। - यो प्रकृतिको स्वभाव हो। यदि हामीले बुझ्यौँ कि यी दुवै अवस्था प्रकृतिकै खेल हुन्, तब कसैको वाहवाहीले हामीलाई घमण्डी बनाउँदैन र कसैको गालीले हामीलाई निराश बनाउँदैन। आफ्नो मनलाई 'समता' र 'तुष्टि' (भित्री सन्तुष्टि) मा अड्याउनु नै मानसिक शान्तिको रहस्य हो।
व्यावहारिक सूत्र :

प्रशंसा र आलोचना दुवैबाट अप्रभावित रहनुहोस्। अरूको विचारको दास नबनी आफ्नो आन्तरिक सन्तुष्टि र कर्तव्यमा स्थिर रहनुहोस्।