अध्याय 10श्लोक 6
Chapter 10 • Verse 6

अध्याय 10 : विभूतियोग

विभूति योग (ईश्वरको सर्वव्यापक सौन्दर्य)

श्रीभगवानुवाच

महर्षयः सप्त पूर्वे चत्वारो मनवस्तथा।

मद्भावा मानसा जाता येषां लोक इमाः प्रजाः॥ ६॥

maharṣayaḥ sapta pūrve catvāro manavas tathā |

mad-bhāvā mānasā jātā yeṣāṁ loka imāḥ prajāḥ || 6 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

महर्षयः सप्त (maharṣayaḥ sapta)=प्राचीन सात महर्षिहरू (सप्तर्षि: मरीचि, अत्रि आदि)पूर्वे चत्वारः (pūrve catvāraḥ)=तीभन्दा पहिलेका चार सनकादि कुमारहरूमनवः तथा (manavas tathā)=त्यस्तै चौध मनुहरूमत्-भावाः (mad-bhāvāḥ)=मेरो ईश्वरीय शक्तिले युक्त भएरमानसाः जाताः (mānasā jātāḥ)=मेरो सङ्कल्प (मन) बाट उत्पन्न भएका हुन्येषाम् (yeṣām)=जसका सन्तानका रूपमालोके (loke)=यस संसारमाइमाः प्रजाः (imāḥ prajāḥ)=यी सम्पूर्ण मानव प्रजा एवं प्राणीहरू फैलिएका छन्।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— प्राचीन कालका सात महर्षिहरू (सप्तर्षि), तीभन्दा अघिका चार सनकादि मुनिहरू र चौध मनुहरू— यी सबै मेरो सङ्कल्प (मन) बाट उत्पन्न भएका हुन्; र संसारका यी सम्पूर्ण मानव समुदाय एवं प्राणीहरू उनीहरूबाटै विस्तार भएका हुन्।

महाभारतको परिस्थिति

सृष्टिको मूल वंशवृक्ष र साझा मूल

वैदिक वंशावली अनुसार मानव सभ्यताको विकास यसरी भएको हो: भगवान्‌को सङ्कल्पबाट चार सनकादि मुनिहरू (अध्यात्म र वैराग्यका प्रतीक), सात महर्षिहरू (ज्ञान र साधनाका प्रतीक), र मनुहरू (कानून, समाज र शासनका प्रतीक) प्रकट भए। अनि उनीहरूबाट नै सम्पूर्ण मानव जातिको विस्तार भयो। कुरुक्षेत्रमा अर्जुन कौरव र पाण्डवलाई दुई भिन्न र शत्रु कुल मानेर शोक गरिरहेका थिए। श्रीकृष्ण उनलाई यो ब्रह्माण्डीय वंशवृक्ष देखाउनुहुन्छ: "हे अर्जुन! यी सबै योद्धाहरू एउटै मूल सङ्कल्पबाट फैलिएका एउटै परिवारका हाँगाबिँगा हुन्।"
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

वसुधैव कुटुम्बकम्: साझा मानवीय जरा (Universal Brotherhood)

हामी जात, धर्म, देश र नस्लका नाममा सीमाहरू कोरेर एक-अर्काविरुद्ध युद्ध गर्छौँ: - "हाम्रो कुल श्रेष्ठ, उनीहरूको कुल तुच्छ।" - तर इतिहास र विज्ञान दुवैले भन्छ: हामी सबै एउटै साझा आमा-बुवा (Genetics) का सन्तान हौँ। जब हामीलाई बोध हुन्छ कि हामी सबै एउटै चेतनाको सङ्कल्पबाट प्रकट भएका दाजुभाइ-दिदीबहिनी हौँ, तब घृणा, विभेद र युद्धको कुनै औचित्य रहँदैन। सबैप्रति आत्मीयता र करुणाको भाव नै साँचो मानवता हो।
व्यावहारिक सूत्र :

जाति, धर्म वा राष्ट्रियताका आधारमा कसैसँग भेदभाव नगर्नुहोस्। सम्पूर्ण मानव जातिलाई एउटै साझा परिवारका रूपमा हेर्ने उदार दृष्टि राख्नुहोस्।