Chapter 10 • Verse 40

अध्याय 10 : विभूतियोग

विभूति योग (ईश्वरको सर्वव्यापक सौन्दर्य)

श्रीभगवानुवाच

नान्तोऽस्ति मम दिव्यानां विभूतीनां परन्तप।

एष तूद्देशतः प्रोक्तो विभूतेर्विस्तरो मया॥ ४०॥

nānto 'sti mama divyānāṁ vibhūtīnāṁ parantapa |

eṣa tūddeśataḥ prokto vibhūter vistaro mayā || 40 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

न अन्तः अस्ति (na anto 'sti)=कुनै अन्त वा सीमा छैन•मम (mama)=मेरा•दिव्यानाम् (divyānām)=अलौकिक तथा दिव्य•विभूतीनाम् (vibhūtīnām)=ऐश्वर्य वा विभूतिहरूको•परन्तप (parantapa)=हे शत्रुतापन अर्जुन!•एषः तु (eṣa tu)=यो त केवल•उद्देशतः (uddeśataḥ)=संक्षेपमा (उदाहरणका रूपमा केवल संकेत मात्र)•प्रोक्तः (proktaḥ)=भनिएको हो•विभूतेः विस्तरः (vibhūter vistaraḥ)=ऐश्वर्यको विस्तार•मया (mayā)=मद्वारा।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— हे परन्तप (शत्रुलाई तपाउने अर्जुन)! मेरा दिव्य विभूतिहरूको कुनै अन्त छैन। यो मैले जे भनेको छु, त्यो त मेरो अनन्त ऐश्वर्यको विस्तारलाई केवल संक्षेपमा (उद्देश्यमूलक संकेतका रूपमा) मात्र बताएको हुँ।

महाभारतको परिस्थिति

अनन्त विभूतिहरूको केवल एक संक्षिप्त झलक

श्रीकृष्णले अर्जुनलाई स्पष्ट पार्नुहुन्छ— "हे परन्तप! तिमीले सोचेका थियौ कि मेरा यति नै विभूति होलान्? होइन, यी त समुद्रबाट एक थोपा पानी देखाएजस्तो केवल सङ्केत मात्र हुन्।" परमात्माको ऐश्वर्य, शक्ति र सौन्दर्य यति असीम छ कि कुनै पनि शास्त्र, वाणी वा बुद्धिले त्यसलाई पूर्ण रूपमा बाँध्न सक्दैन। तर साधकलाई ध्यान गर्न सहज होस् भन्नाका लागि भगवान्ले मुख्य-मुख्य प्रतीकहरू औंल्याइदिनुभएको हो।

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

बौद्धिक सीमालाई स्वीकार्नु (Embracing the Mystery Beyond Logic)

हाम्रो तार्किक मन सधैं हरेक कुरालाई परिभाषा र सीमाभित्र कैद गर्न चाहन्छ: - तर जीवन र परमसत्य कुनै नियम वा परिभाषामा अटाउँदैन; त्यो अथाहा र रहस्यमय छ। - 'नान्तोऽस्ति'— जब हामी यो स्वीकार गर्छौं कि परमात्मा अनन्त हुनुहुन्छ, तब हामीभित्र 'अहोभाव' (Wonder & Reverence) जाग्छ। - जीवनलाई रहस्यमय र असीम मानेर हेर्दा नै अहङ्कार गल्छ र हृदयमा भक्ति तथा आश्चर्यभाव प्रस्फुटित हुन्छ।

व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो सीमित ज्ञानको घमण्ड त्याग्नुहोस् र ईश्वरको अनन्त सृष्टिप्रति नतमस्तक र विस्मयकारी (wonder-filled) बन्नुहोस्।