अध्याय 10श्लोक 8
Chapter 10 • Verse 8

अध्याय 10 : विभूतियोग

विभूति योग (ईश्वरको सर्वव्यापक सौन्दर्य)

श्रीभगवानुवाच

अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वं प्रवर्तते।

इति मत्वा भजन्ते मां बुधा भावसमन्विताः॥ ८॥

ahaṁ sarvasya prabhavo mattaḥ sarvaṁ pravartate |

iti matvā bhajante māṁ budhā bhāva-samanvitāḥ || 8 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

अहम् (aham)=म नैसर्वस्य (sarvasya)=सम्पूर्ण सृष्टिकोप्रभवः (prabhavaḥ)=उत्पत्तिको मूल कारणमत्तः (mattaḥ)=मबाट नैसर्वम् (sarvam)=सबै थोकप्रवर्तते (pravartate)=सञ्चालित र गतिमान हुन्छइति मत्वा (iti matvā)=यस्तो यथार्थ बुझेरभजन्ते माम् (bhajante mām)=मेरो उपासना गर्दछन्बुधाः (budhāḥ)=बुद्धिमान् र विवेकी साधकहरूभाव-समन्विताः (bhāva-samanvitāḥ)=विशुद्ध प्रेम र श्रद्धाको भावले परिपूर्ण भएर।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— म नै सम्पूर्ण सृष्टिको उत्पत्तिको मूल कारण हुँ र मबाट नै सबै कुरा सञ्चालित हुन्छ; यो यथार्थ बुझेर विवेकी ज्ञानी पुरुषहरू प्रेम र श्रद्धाको भावले परिपूर्ण भई मेरो उपासना गर्दछन्।

महाभारतको परिस्थिति

चतुःश्लोकी गीता (पहिलो श्लोक): सम्पूर्णताको उद्गम

श्लोक ८ देखि ११ सम्मका चार श्लोकहरूलाई 'चतुःश्लोकी गीता' भनिन्छ, जसलाई सम्पूर्ण १८ अध्यायको केन्द्रीय मुटु मानिन्छ। यो पहिलो श्लोकले 'सम्बन्ध-तत्त्व' (ईश्वर र सृष्टिको सम्बन्ध) प्रस्ट पार्छ। बुद्धिमान् मानिसहरू (बुधाः) केवल अन्धविश्वासमा लाग्दैनन्; उनीहरूले ब्रह्माण्डको सृष्टि र सञ्चालनको मूल स्रोत श्रीकृष्ण नै हुनुहुन्छ भन्ने वैज्ञानिक सत्य बुझेका हुन्छन्। अनि जब बुद्धिले यो सत्य स्विकार्छ, तब हृदयबाट स्वाभाविक रूपमा प्रेम र समर्पणको 'भाव' (भावसमन्विताः) फुट्दछ। कुरुक्षेत्रमा श्रीकृष्ण अर्जुनलाई यही पूर्ण ज्ञान र भक्तिको संगम प्रदान गर्दै हुनुहुन्छ।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

बुद्धि र हृदयको सुन्दर मिलन (Intellect Leading to Devotion)

धेरै मानिसहरू सोच्छन् कि बुद्धि (तर्क) र भक्ति (प्रेम) एक-अर्काका विरोधी हुन्: - "बुद्धिमान् मान्छे भक्त हुन सक्दैन, र भक्त मान्छे बुद्धिमान् हुन सक्दैन।" - तर गीता भन्छ: सर्वोच्च बुद्धि नै अन्ततः भक्तिमा रूपान्तरित हुन्छ! जब वैज्ञानिक वा दार्शनिकले प्रकृतिको गहिराइमा अनुसन्धान गर्छ र देख्छ कि सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड कुनै एक अनन्त बुद्धिमत्ताबाट चलिरहेको छ, तब ऊ विस्मय र नमनले भरिन्छ। जब ज्ञानले अहंकारलाई गलाएर प्रेम जन्माउँछ, त्यो नै वास्तविक बुद्धिमत्ता हो।
व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो बुद्धिलाई केवल आलोचना र शंकामा खेर नफाल्नुहोस्। सृष्टिको विशालतालाई बुझेर हृदयलाई कृतज्ञता, विस्मय र प्रेमले भर्नुहोस्।