अध्याय 11श्लोक 17
Chapter 11 • Verse 17

अध्याय 11 : विश्वरूपदर्शनयोग

विश्वरूप दर्शन (समय र कालको महाविराट स्वरूप)

अर्जुन उवाच

किरीटिनं गदिनं चक्रिणं च तेजोराशिं सर्वतो दीप्तिमन्तम्।

पश्यामि त्वां दुर्निरीक्ष्यं समन्ताद्दीप्तानलार्कद्युतिमप्रमेयम्॥ १७॥

kirīṭinaṁ gadinaṁ cakriṇaṁ ca tejo-rāśiṁ sarvato dīptimantam |

paśyāmi tvāṁ durnirīkṣyaṁ samantād dīptānalārka-dyutim aprameyam || 17 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

किरीटिनम् (kirīṭinam)=मुकुट पहिरिएकागदिनम् (gadinam)=कौमोदकी गदा धारण गरेकाचक्रिणम् च (cakriṇaṁ ca)=र सुदर्शन चक्र लिएकातेजः-राशिम् (tejo-rāśim)=तेजको महापुञ्ज (अथाह प्रकाशको भण्डार)सर्वतः दीप्तिमन्तम् (sarvato dīptimantam)=चारैतिर देदीप्यमान चम्किरहेकापश्यामि त्वाम् (paśyāmi tvām)=म तपाईंलाई देखिरहेको छुदुर्निरीक्ष्यम् (durnirīkṣyam)=हेर्न अत्यन्त कठिन, आँखा तिर्मिराउनेसमन्तात् (samantād)=चारै दिशाबाटदीप्त-अनल-अर्क-द्युतिम् (dīptānalārka-dyutim)=दन्किरहेको अग्नि र प्रखर सूर्यजस्तो प्रचण्ड कान्ति भएकाअप्रमेयम् (aprameyam)=बुद्धिले नाप्न नसकिने अगाध स्वरूप।

सरल नेपाली अनुवाद

अर्जुन भन्नुहुन्छ— म तपाईंलाई दिव्य मुकुट, गदा र सुदर्शन चक्र धारण गर्नुभएको, चारैतिर प्रकाश छरिरहेको महातेजको पुञ्जका रूपमा देखिरहेको छु। दन्किरहेको अग्नि र प्रखर सूर्यजस्तो प्रचण्ड ज्वालाले गर्दा चारैतिर हेर्न अत्यन्त कठिन (दुर्निरीक्ष्य) र बुद्धिले नाप्न नसकिने (अप्रमेय) स्वरूपमा म तपाईंलाई देखिरहेको छु।

महाभारतको परिस्थिति

मुकुट, गदा, चक्र र दन्किरहेको अग्निसमान तेज

विश्वरूपको भयानक व्यापकताका बीचमा पनि भगवान् नारायणका चिरपरिचित दिव्य चिन्हहरू— किरीट (मुकुट), गदा र सुदर्शन चक्र अर्जुनले स्पष्ट देखिरहनुभएको छ। मुकुटले सर्वोपरिता, गदाले न्यायको शक्ति र सुदर्शन चक्रले कालको निरन्तर घुमिरहेको ब्रह्माण्डीय चक्रलाई सङ्केत गर्दछ। तर त्यो तेज यति प्रचण्ड छ कि दिव्य दृष्टि पाउँदा पनि अर्जुनका आँखाहरू तिर्मिराउन थालेका छन् ('दुर्निरीक्ष्यम्')। त्यो प्रकाश दन्केको अग्नि र मध्याह्नको सूर्यभन्दा पनि करोडौं गुणा तीव्र छ।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

सत्यको तीव्र प्रकाश र सहनशीलता (The Blinding Radiance of Truth)

सत्य सधैं मीठो र सहज मात्र हुँदैन; कहिलेकाहीँ सत्य यति प्रखर हुन्छ कि त्यसलाई स्वीकार्न ठूलो आन्तरिक साहस चाहिन्छ: - जब हाम्रो अगाडि आफ्नो गल्ती, भ्रम वा जीवनको नग्न यथार्थ प्रकट हुन्छ, त्यो 'दुर्निरीक्ष्य' (हेर्न कठिन) लाग्छ। - मानिसहरू अक्सर सहज भ्रममा बाँच्न रुचाउँछन्, प्रखर सत्यको सामना गर्न डराउँछन्। - तर आध्यात्मिक साधक त्यो हो, जसले प्रखर सत्यको आगोमा आफ्ना भ्रमहरूलाई जलाउन तयार हुन्छ।
व्यावहारिक सूत्र :

कठोर सत्यको सामना गर्न नडराउनुहोस्; सत्यको प्रकाश जतिसुकै प्रखर भए पनि त्यसैले तपाईंलाई अज्ञानको बन्धनबाट मुक्त गर्दछ।