Chapter 11 • Verse 18

अध्याय 11 : विश्वरूपदर्शनयोग

विश्वरूप दर्शन (समय र कालको महाविराट स्वरूप)

अर्जुन उवाच

त्वमक्षरं परमं वेदितव्यं त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम्।

त्वमव्ययः शाश्वतधर्मगोप्ता सनातनस्त्वं पुरुषो मतो मे॥ १८॥

tvam akṣaraṁ paramaṁ veditavyaṁ tvam asya viśvasya paraṁ nidhānam |

tvam avyayaḥ śāśvata-dharma-goptā sanātanas tvaṁ puruṣo mato me || 18 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

त्वम् (tvam)=तपाईं नै•अक्षरम् परमम् (akṣaraṁ paramam)=कहिल्यै नाश नहुने परम अविनाशी ब्रह्म•वेदितव्यम् (veditavyam)=जान्न योग्य अन्तिम सत्य•त्वम् (tvam)=तपाईं नै•अस्य विश्वस्य (asya viśvasya)=यस सम्पूर्ण ब्रह्माण्डको•परम् निधानम् (paraṁ nidhānam)=परम आश्रयस्थल वा अन्तिम विश्रामस्थल•त्वम् अव्ययः (tvam avyayaḥ)=तपाईं विकाररहित अविनाशी हुनुहुन्छ•शाश्वत-धर्म-गोप्ता (śāśvata-dharma-goptā)=सनातन शाश्वत धर्मको रक्षा गर्ने परम संरक्षक•सनातनः त्वम् (sanātanas tvam)=तपाईं नित्य सनातन•पुरुषः (puruṣaḥ)=परम पुरुष (परमात्मा)•मतः मे (mato me)=हुनुहुन्छ भन्ने मेरो पूर्ण दृढ निश्चय भएको छ।

सरल नेपाली अनुवाद

अर्जुन भन्नुहुन्छ— तपाईं नै जान्न योग्य परम अविनाशी ब्रह्म हुनुहुन्छ; तपाईं नै यस सम्पूर्ण ब्रह्माण्डको अन्तिम आश्रयस्थल हुनुहुन्छ। तपाईं नै सनातन शाश्वत धर्मको रक्षा गर्ने अविनाशी रक्षक हुनुहुन्छ, र तपाईं नै अनादिकालदेखि विद्यमान सनातन परम पुरुष हुनुहुन्छ भन्ने मेरो अटल विश्वास भएको छ।

महाभारतको परिस्थिति

अर्जुनको दार्शनिक स्वीकारोक्ति: शाश्वत धर्मको परम संरक्षक

अर्जुनले यहाँ श्रीकृष्णको चारवटा सर्वोच्च दार्शनिक उपाधिहरू उद्घोष गर्नुभएको छ: 1. 'परमं वेदितव्यम्'— उपनिषद् र वेदहरूले खोज्ने अन्तिम ज्ञेय तत्त्व तपाईं नै हुनुहुन्छ। 2. 'परं निधानम्'— प्रलयपछि सम्पूर्ण सृष्टि जहाँ विश्राम गर्दछ, त्यो आधार तपाईं नै हुनुहुन्छ। 3. 'शाश्वतधर्मगोप्ता'— जब-जब धर्ममा ग्लानि आउँछ, तब-तब अवतार लिएर सनातन धर्मको रक्षा गर्ने संरक्षक तपाईं नै हुनुहुन्छ। 4. 'सनातन पुरुष'— समयभन्दा परको अनादि-अनन्त पुरुषोत्तम तपाईं नै हुनुहुन्छ।

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

जीवनको अन्तिम विश्रामस्थल (The Ultimate Sanctuary of Peace)

संसारमा हामी अनेकौं कुरालाई आफ्नो सुरक्षा वा आश्रय मान्छौं: - बैंक ब्यालेन्स, घर, पद वा सम्बन्धहरूलाई हामी 'निधान' (आश्रय) ठान्छौं। - तर संसारको कुनै पनि सांसारिक आधार स्थायी छैन; ती सबै भत्किन सक्छन्। - जब मानिसले बुझ्छ कि परमात्मा नै 'परं निधानम्' (परम आश्रय) हुनुहुन्छ, तब उसको जीवनबाट सबै प्रकारका असुरक्षा र चिन्ताहरू समाप्त हुन्छन्। - शाश्वत धर्म (नैतिकता, सत्य र करुणा) को रक्षा गर्नाले परमात्माले स्वयं हाम्रो रक्षा गर्नुहुन्छ।

व्यावहारिक सूत्र :

अस्थायी सांसारिक सहारामा मात्र निर्भर नहुनुहोस्; आफ्नो अन्तिम भरोसा र आश्रय सनातन धर्म र परमात्मामा राख्नुहोस्।