ॐअध्याय 11श्लोक 20
Chapter 11 • Verse 20

अध्याय 11 : विश्वरूपदर्शनयोग

विश्वरूप दर्शन (समय र कालको महाविराट स्वरूप)

अर्जुन उवाच

द्यावापृथिव्योरिदमन्तरं हि व्याप्तं त्वयैकेन दिशश्च सर्वाः।

दृष्ट्वाद्भुतं रूपमुग्रं तवेदं लोकत्रयं प्रव्यथितं महात्मन्॥ २०॥

dyāv ā-pṛthivyor idam antaraṁ hi vyāptaṁ tvayaikena diśaś ca sarvāḥ |

dṛṣṭvādbhutaṁ rūpam ugraṁ tavedaṁ loka-trayaṁ pravyathitaṁ mahātman || 20 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

द्यावा-पृथिव्योः (dyāv ā-pṛthivyor)=स्वर्गलोक र पृथ्वीलोकको•इदम् अन्तरम् (idam antaraṁ)=यो बीचको अन्तरिक्ष (आकाश)•हि (hi)=निश्चय नै•व्याप्तम् (vyāptam)=पूर्ण रूपमा भरिएको छ•त्वया एकेन (tvayaikena)=तपाईं एक्लैद्वारा•दिशः च सर्वाः (diśaś ca sarvāḥ)=र सम्पूर्ण दसै दिशाहरू पनि•दृष्ट्वा (dṛṣṭvā)=देखेर•अद्भुतम् (adbhutam)=परम आश्चर्यजनक•रूपम् उग्रम् (rūpam ugram)=अति भयानक (उग्र) रूपलाई•तव इदम् (tavedam)=तपाईंको यस•लोक-त्रयम् (loka-trayam)=तीनै लोक (स्वर्ग, मत्र्य, पाताल)•प्रव्यथितम् (pravyathitam)=अत्यन्त भयभीत र व्याकुल भइरहेका छन्•महात्मन् (mahātman)=हे महात्मन् (विराट स्वरूप भगवान्)!

सरल नेपाली अनुवाद

अर्जुन भन्नुहुन्छ— हे महात्मन्! स्वर्ग र पृथ्वीको बीचमा रहेको यो सम्पूर्ण अन्तरिक्ष तथा दशै दिशाहरू केवल तपाईं एक्लैद्वारा पूर्ण रूपमा व्याप्त छन्। तपाईंको यो परम आश्चर्यजनक तर अति उग्र (भयानक) रूपलाई देखेर तीनै लोकहरू भयभीत र अत्यन्त व्याकुल भइरहेका छन्।

महाभारतको परिस्थिति

उग्र रूप र तीनै लोकको कम्पन

विश्वरूपको दर्शन अब केवल सौन्दर्य र ऐश्वर्यमा सीमित रहेन; त्यो बिस्तारै 'उग्र रूप' (Kala / Cosmic Destroyer) मा रूपान्तरित हुँदैछ। स्वर्ग र पृथ्वीको बीचमा कतै अलिकति पनि खाली ठाउँ छैन; जहाँ हेर्यो त्यहीं भगवान्को शरीर र उग्र ज्वाला व्याप्त छ। यो भयानक दृश्य देखेर स्वर्गका देवता, पृथ्वीका मानव र पातालका असुरहरू— तीनै लोक थरथर काँपिरहेका छन्। अर्जुन स्वयं पनि त्यो भीषण दृश्य देखेर विचलित र भयभीत हुन थाल्नुभएको छ।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

विनाश र परिवर्तनको भय (The Fear of Inevitable Destruction)

मनुष्य सधैं सुरक्षा र स्थिरता चाहन्छ, तर प्रकृतिमा परिवर्तन र विनाश अकाट्य छ: - जब भूकम्प, महामारी, महायुद्ध वा ठूलो विपत्ति आउँछ, तब संसारका तीनै लोक काँप्छन्। - त्यो क्षणमा मानिसलाई आफ्नो असहायता महसुस हुन्छ। - ईश्वर केवल कोमल र सुन्दर मात्र हुनुहुन्न; उहाँ समय र संहारको कठोर अग्नि पनि हुनुहुन्छ। - जसले जीवनको यो कठोर सत्यलाई बुझ्छ, ऊ अन्धो मोहबाट बाहिर निस्केर वास्तविक धर्मको शरणमा जान्छ।
व्यावहारिक सूत्र :

जीवनको कठोर र भयानक यथार्थ (मृत्यु र परिवर्तन) लाई स्वीकार गर्नुहोस्; परिवर्तनसँग डराउनुको सट्टा सत्यको शरण लिनुहोस्।