अध्याय 11श्लोक 22
Chapter 11 • Verse 22

अध्याय 11 : विश्वरूपदर्शनयोग

विश्वरूप दर्शन (समय र कालको महाविराट स्वरूप)

अर्जुन उवाच

रुद्रादित्या वसवो ये च साध्या विश्वेऽश्विनौ मरुतश्चोष्मपाश्च।

गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसङ्घा वीक्षन्ते त्वां विस्मिताश्चैव सर्वे॥ २२॥

rudrādityā vasavo ye ca sādhyā viśve 'śvinau marutaś coṣmapāś ca |

gandharva-yakṣāsura-siddha-saṅghā vīkṣante tvāṁ vismitāś caiva sarve || 22 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

रुद्र-आदित्याः (rudrādityā)=एघार रुद्र र बाह्र आदित्यहरूवसवः (vasavo)=आठ वसुहरूये च साध्याः (ye ca sādhyā)=र जो साध्यगणहरू छन्विश्वे (viśve)=विश्वेदेवहरूअश्विनौ (aśvinau)=दुई अश्विनीकुमारहरूमरुतः च (marutaś ca)=र मरुद्गणहरूऊष्मपाः च (uṣmapāś ca)=तथा ऊष्मप नामका पितृगणहरूगन्धर्व-यक्ष-असुर-सिद्ध-सङ्घाः (gandharva-yakṣāsura-siddha-saṅghā)=गन्धर्व, यक्ष, असुर र सिद्ध पुरुषहरूका समुदायहरूवीक्षन्ते त्वाम् (vīkṣante tvām)=तपाईंलाई हेरिरहेका छन्विस्मिताः च एव सर्वे (vismitāś caiva sarve)=सबै चकित एवं विस्मित भएर।

सरल नेपाली अनुवाद

अर्जुन भन्नुहुन्छ— एघार रुद्र, बाह्र आदित्य, आठ वसु, साध्यगण, विश्वेदेव, दुई अश्विनीकुमार, मरुद्गण, पितृगण, तथा गन्धर्व, यक्ष, असुर र सिद्धहरूका सम्पूर्ण समुदाय आश्चर्यचकित भएर तपाईंको यस विराट् रूपलाई टुलुटुलु हेरिरहेका छन्।

महाभारतको परिस्थिति

समस्त आकाशीय शक्तिहरूको विस्मय

ब्रह्माण्डका जति पनि उच्च, मध्यम र अधोलोकका शक्तिहरू छन्— चाहे ती स्वर्गका पूज्य देवता हुन्, चाहे गन्धर्व र यक्ष हुन्, चाहे पातालका भयानक असुर हुन् वा आत्मज्ञानी सिद्ध पुरुष हुन्— ती सबैका सबै भगवान्को यो अप्रमेय विश्वरूप देखेर स्तब्ध छन्। ती सबैको घमण्ड र आ-आफ्नो शक्ति हराएको छ; सबैले केवल आश्चर्य र विस्मयका साथ यस विराट् सत्तालाई हेरिरहेका छन्।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

विराटको सामुन्ने अहङ्कारको शून्यता (The Inevitable Humbling Before the Infinite)

संसारमा कोही आफूलाई धनी ठान्छ, कोही शक्तिशाली, कोही विद्वान्: - तर जब महाप्रकृति वा ब्रह्माण्डीय सत्यको अगाडि खडा भइन्छ, तब सबैको शक्ति र धाक पानीको फोकाजस्तै विलीन हुन्छ। - चाहे देवता हुन् या असुर, सबै विस्मित र स्तब्ध हुन्छन्। - त्यसैले कुनै पनि क्षणिक पद, रूप वा शक्तिको घमण्ड नगर्नुहोस्; ब्रह्माण्डको विराट् सत्ताको अगाडि हामी सबै केवल ससाना कण मात्र हौं।
व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो कुनै पनि क्षमता वा उपलब्धिको घमण्ड नगर्नुहोस्; विनम्रता नै ज्ञान र शक्तिको वास्तविक आभूषण हो।