अध्याय 11श्लोक 25
Chapter 11 • Verse 25

अध्याय 11 : विश्वरूपदर्शनयोग

विश्वरूप दर्शन (समय र कालको महाविराट स्वरूप)

अर्जुन उवाच

दंष्ट्राकरालानि च ते मुखानि दृष्ट्वैव कालानलसन्निभानि।

दिशो न जाने न लभे च शर्म प्रसीद देवेश जगन्निवास॥ २५॥

daṁṣṭrā-karālāni ca te mukhāni dṛṣṭvaiva kālānala-sannibhāni |

diśo na jāne na labhe ca śarma prasīda deveśa jagan-nivāsa || 25 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

दंष्ट्रा-करालानि च (daṁṣṭrā-karālāni ca)=भयानक दाह्राहरूका कारण अति डरलाग्दाते मुखानि (te mukhāni)=तपाईंका मुखहरूलाईदृष्ट्वा एव (dṛṣṭvaiva)=देख्ने बित्तिकैकाल-अनल-सन्निभानि (kālānala-sannibhāni)=प्रलयकालको अग्निसमान दन्किरहेकादिशः न जाने (diśo na jāne)=मलाई कुन पूर्व, कुन पश्चिम हो दिशाको ज्ञानसमेत हुन छाड्योन लभे च शर्म (na labhe ca śarma)=र मलाई रत्तिभर पनि सुख-शान्ति मिलिरहेको छैनप्रसीद (prasīda)=प्रसन्न हुनुहोस् / कृपा गर्नुहोस्देवेश (deveśa)=हे समस्त देवताहरूका ईश्वर!जगत्-निवास (jagan-nivāsa)=हे सम्पूर्ण ब्रह्माण्डका आश्रयदाता!

सरल नेपाली अनुवाद

अर्जुन भन्नुहुन्छ— प्रलयकालको अग्निसमान दन्किरहेका र भयानक दाह्राहरूका कारण अत्यन्त डरलाग्दा तपाईंका मुखहरूलाई देखेर मलाई दिशाहरूको समेत ज्ञान हुन छाड्यो, र म कतै पनि शान्ति पाउन सकिरहेको छैन। हे देवेश! हे जगन्निवास! प्रसन्न हुनुहोस् (कृपा गर्नुहोस्)!

महाभारतको परिस्थिति

दिशाहरूको विस्मृति र जगन्निवास श्रीकृष्णसँग प्रार्थना

जब भयानक प्रलयको दृश्य सामुन्ने आउँछ, मानिसको चेतना यति त्रसित हुन्छ कि उसले दिशासमेत भुल्छ ('दिशो न जाने')। अर्जुनले श्रीकृष्णलाई 'देवेश' र 'जगन्निवास' (जसमा सम्पूर्ण जगत बस्दछ) भनेर सम्बोधन गर्नुभएको छ। उहाँ भन्नुहुन्छ— "हे प्रभु! जसको काखमा सारा जगत बस्छ, त्यो काख नै आज प्रलयको ज्वाला बनेपछि म कहाँ भागेर जाने? मेरो रक्षा गर्ने तपाईं नै हुनुहुन्छ, त्यसैले कृपा गरी शान्त हुनुहोस्।" यो भक्तको आर्तनाद हो।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

दिशाहीनतामा परम आश्रयको पुकार (Lost Directions and the Cry for Grace)

कहिलेकाहीँ जीवनमा यस्ता कठिन संकटहरू आउँछन् जहाँ हामी चारैतिरबाट घेरिएजस्तो महसुस गर्छौं: - के गर्ने, कता जाने, कुनै उपाय देखिँदैन; चारै दिशाहरू हराएजस्तो हुन्छ ('दिशो न जाने')। - मनको सबै शान्ति र सुख हराउँछ। - त्यस्तो बेलामा कुनै सांसारिक युक्तिले काम गर्दैन; केवल एउटै प्रार्थना काम लाग्छ: 'प्रसीद देवेश जगन्निवास' (हे प्रभु! प्रसन्न हुनुहोस्, म तपाईंको शरणमा छु)। - पूर्ण शरणागतिले नै मानिसलाई दिशाहीनताबाट निकालेर सही मार्गमा डोर्याउँछ।
व्यावहारिक सूत्र :

जीवनमा जब चारैतिरबाट बाटो बन्द भएजस्तो लाग्छ, तब आत्तिएर भौंतारिनुको सट्टा परमसत्यप्रति निष्कपट शरणागत बन्नुहोस्।