अध्याय 11श्लोक 27
Chapter 11 • Verse 27

अध्याय 11 : विश्वरूपदर्शनयोग

विश्वरूप दर्शन (समय र कालको महाविराट स्वरूप)

अर्जुन उवाच

वक्त्राणि ते त्वरमाणा विशन्ति दंष्ट्राकरालानि भयानकानि।

केचिद्विलग्ना दशनान्तरेषु सन्दृश्यन्ते चूर्णितैरुत्तमाङ्गैः॥ २७॥

vaktrāṇi te tvaramāṇā viśanti daṁṣṭrā-karālāni bhayānakāni |

kecid vilagnā daśanāntareṣu sandṛśyante cūrṇitair uttamāṅgaiḥ || 27 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

वक्त्राणि (vaktrāṇi)=मुखहरूभित्रते (te)=तपाईंकात्वरमाणाः (tvaramāṇā)=हतार-हतार दौडिँदै, तीव्र गतिलेविशन्ति (viśanti)=प्रवेश गरिरहेका छन्दंष्ट्रा-करालानि (daṁṣṭrā-karālāni)=तीखा दाह्राहरूका कारण अति भयानक देखिएकाभयानकानि (bhayānakāni)=त्रासदायी मुखहरूमाकेचित् (kecid)=तीमध्ये कोही-कोही भनेविलग्नाः (vilagnā)=अड्किएका, च्यापिएकादशन-अन्तरेषु (daśanāntareṣu)=दाँतहरूको बीच-बीचमासन्दृश्यन्ते (sandṛśyante)=स्पष्ट रूपमा देखिइरहेका छन्चूर्णितैः (cūrṇitair)=चकनाचुर (धुलोपिठो) पारिएकाउत्तमाङ्गैः (uttamāṅgaiḥ)=टाउका (शिर) हरूसहित।

सरल नेपाली अनुवाद

अर्जुन भन्नुहुन्छ— ती सबै योद्धाहरू तपाईंका तीखा दाह्राहरूले युक्त डरलाग्दा भयानक मुखहरूभित्र तीव्र गतिमा हतारिँदै प्रवेश गरिरहेका छन्; र तीमध्ये कतिपय योद्धाहरू त दाँतहरूको बीचमा च्यापिएर चकनाचुर भएका शिरहरूसहित अड्किएका देखिइरहेका छन्।

महाभारतको परिस्थिति

दाँतहरूमा च्यापिएका योद्धाहरू: कुरुक्षेत्रको संहारक भविष्यवाणी

यो कुरुक्षेत्रको युद्धको सबैभन्दा लोमहर्षक र हृदयविदारक दृश्य हो। भीष्म, द्रोण, कर्ण र दुर्योधन आदि महारथीहरू आफ्ना रथ र सेनासहित कालको मुखमा जबरजस्ती समाहित हुँदैछन्। कतिपयको शिर दाँतहरूको बीचमा च्यापिएर धुलोपिठो भइरहेको छ ('चूर्णितैरुत्तमाङ्गैः')। यो भयानक दृश्य देखेर अर्जुन बुझ्नुहुन्छ कि यी सबै योद्धाहरू कालको नियमअनुसार पहिले नै मारिइसकेका छन्; अब भौतिक शरीरको अन्त्य हुनु केवल समयको कुरा मात्र हो।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

कालको चक्कीमा पिसिने अहङ्कार (The Grinding Wheel of Destiny)

जसरी जाँतो वा मिलमा अन्नका गेडा पिसिन्छन्, त्यसरी नै प्रकृतिको कालचक्रमा ठूला-ठूला अहंकारी शासकहरू पिसिन्छन्: - मानिसहरू आफ्नो पद, सौन्दर्य र बलको घमण्ड गर्छन्, तर समयको एक झट्कामा त्यो सबै धुलोपिठो हुन्छ। - यो भयानक दर्शनले हामीलाई जीवनको अनित्यताको पाठ सिकाउँछ। - जब मानिसले बुझ्छ कि यो भौतिक शरीर नश्वर छ, तब ऊ तुच्छ स्वार्थ र पाप कर्म त्यागेर आफ्नो आत्माको कल्याणमा लाग्दछ।
व्यावहारिक सूत्र :

शरीर र सांसारिक उपलब्धिको घमण्ड कहिल्यै नगर्नुहोस्; समय छँदै आफ्नो कर्मलाई निष्कलङ्क र धर्मसङ्गत बनाउनुहोस्।