Chapter 11 • Verse 33

अध्याय 11 : विश्वरूपदर्शनयोग

विश्वरूप दर्शन (समय र कालको महाविराट स्वरूप)

श्रीभगवानुवाच

तस्मात्त्वमुत्तिष्ठ यशो लभस्व जित्वा शत्रून्भुङ्क्ष्व राज्यं समृद्धम्।

मयैवैते निहताः पूर्वमेव निमित्तमात्रं भव सव्यसाचिन्॥ ३३॥

tasmāt tvam uttiṣṭha yaśo labhasva jitvā śatrūn bhuṅkṣva rājyaṁ samṛddham |

mayaivaite nihatāḥ pūrvam eva nimitta-mātraṁ bhava savya-sācin || 33 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

तस्मात् (tasmāt)=त्यसकारण•त्वम् उत्तिष्ठ (tvam uttiṣṭha)=तिमी उठ!•यशः लभस्व (yaśo labhasva)=संसारमा विजयको यश (कीर्ति) प्राप्त गर•जित्वा शत्रून् (jitvā śatrūn)=शत्रुहरूलाई पराजित गरेर•भुङ्क्ष्व (bhuṅkṣva)=उपभोग गर•राज्यम् समृद्धम् (rājyaṁ samṛddham)=समृद्ध र निष्कण्टक राज्यलाई•मया एव एते (mayaivaite)=मद्वारा नै यी सबै•निहताः (nihatāḥ)=मारिइसकेका छन्•पूर्वम् एव (pūrvam eva)=पहिले नै (कालको विधानद्वारा)•निमित्त-मात्रम् भव (nimitta-mātraṁ bhava)=केवल एउटा निमित्त (माध्यम वा उपकरण) मात्र बन•सव्यसाचिन् (savya-sācin)=हे सव्यसाची (बायाँ हातले पनि बाण चलाउन सक्ने अर्जुन)!

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— त्यसकारण तिमी उठ! यश आर्जन गर; शत्रुहरूलाई जितेर समृद्ध राज्यको उपभोग गर! यी सबै योद्धाहरू मद्वारा पहिले नै मारिइसकेका छन्। हे सव्यसाची अर्जुन! तिमी त केवल एक निमित्त (साधन मात्र) बन!

महाभारतको परिस्थिति

निमित्तमात्रं भव सव्यसाचिन्: गीताको सर्वोच्च आदेश

श्रीकृष्णले अर्जुनलाई 'सव्यसाची' भन्नुभएको छ, जसको अर्थ हो— जसले बायाँ र दायाँ दुवै हातले समान निपुणताका साथ गाण्डीवबाट बाण प्रहार गर्न सक्छ। भगवान् भन्नुहुन्छ— "हे अर्जुन! युद्धको नतिजा मैले कालको स्तरमा पहिल्यै तय गरिसकेको छु। यी अधर्मीहरू आ-आफ्ना कर्मको फल भोगेर पहिले नै मारिइसकेका छन्। अब यो भौतिक संसारमा धर्मको विजयको कीर्ति तिमीलाई दिन चाहन्छु। त्यसैले विषाद त्याग, धनुष उठाऊ र मेरो हातको एउटा पावन उपकरण (निमित्त) बनेर युद्ध गर!"

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

ईश्वरको हातको साधन बन्ने कला (The Art of Becoming an Instrument)

जीवनमा सफलता पाउने र अहङ्कारमुक्त रहने सबैभन्दा ठूलो मन्त्र यही हो— 'निमित्तमात्रं भव': - जब तपाईं आफूलाई कुनै कार्यको कर्ता सम्झनुहुन्छ, तब सफलताले अहंकार ल्याउँछ र असफलताले डिप्रेसन दिन्छ। - तर जब तपाईं सोच्नुहुन्छ: "म त केवल परमसत्यको हातको एउटा कलम मात्र हुँ, लेख्ने त परमात्मा हुनुहुन्छ", तब तपाईंको कर्म निष्काम, हल्का र शक्तिशाली बन्दछ। - बाँसुरी आफैँ बज्दैन; जब बाँसुरी भित्रबाट खाली (शून्य) हुन्छ, तब फूक मार्नेले त्यसबाट मधुर सङ्गीत निकाल्छ। आफ्नो अहङ्कार खाली गर्नुहोस् र परमात्माको निमित्त बन्नुहोस्।

व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो व्यक्तिगत अहङ्कार त्यागी आफूलाई सत्य र लोककल्याणको एक पवित्र साधन (निमित्त) मान्नुहोस्; कर्म स्वतः दिव्य बन्नेछ।