Chapter 11 • Verse 36

अध्याय 11 : विश्वरूपदर्शनयोग

विश्वरूप दर्शन (समय र कालको महाविराट स्वरूप)

अर्जुन उवाच

स्थाने हृषीकेश तव प्रकीर्त्या जगत्प्रहृष्यत्यनुरज्यते च।

रक्षांसि भीतानि दिशो द्रवन्ति सर्वे नमस्यन्ति च सिद्धसङ्घाः॥ ३६॥

sthāne hṛṣīkeśa tava prakīrtyā jagat prahṛṣyaty anurajyate ca |

rakṣāṁsi bhītāni diśo dravanti sarve namasyanti ca siddha-saṅghāḥ || 36 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

स्थाने (sthāne)=यो सर्वथा उचित र स्वाभाविक नै हो•हृषीकेश (hṛṣīkeśa)=हे इन्द्रियहरूका स्वामी हृषीकेश श्रीकृष्ण!•तव प्रकीर्त्या (tava prakīrtyā)=तपाईंको नाम र गुणहरूको कीर्तनद्वारा•जगत् (jagat)=सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड•प्रहृष्यति (prahṛṣyaty)=अत्यन्त हर्षित हुन्छ•अनुरज्यते च (anurajyate ca)=र परम प्रेमानन्दमा मग्न हुन्छ•रक्षांसि (rakṣāṁsi)=राक्षसहरू (तामसिक आसुरी शक्तिहरू)•भीतानि (bhītāni)=भयभीत भएर•दिशः द्रवन्ति (diśo dravanti)=चारै दिशातिर भागिरहेका छन्•सर्वे (sarve)=सबैका सबै•नमस्यन्ति च (namasyanti ca)=र श्रद्धापूर्वक नमस्कार गरिरहेका छन्•सिद्ध-सङ्घाः (siddha-saṅghāḥ)=सम्पूर्ण सिद्ध पुरुषहरूका समुदायहरूले।

सरल नेपाली अनुवाद

अर्जुन भन्नुहुन्छ— हे हृषीकेश! तपाईंको नाम, गुण र महिमाको संकीर्तन सुनेर सम्पूर्ण संसार हर्षित हुनु र परम प्रेममा लीन हुनु सर्वथा उचित नै छ। तथा भयभीत भएका राक्षसहरू चारै दिशातिर भाग्नु र सम्पूर्ण सिद्ध पुरुषहरूले तपाईंलाई श्रद्धापूर्वक नमस्कार गर्नु पनि पूर्णतया स्वाभाविक नै हो।

महाभारतको परिस्थिति

स्थाने हृषीकेश: ब्रह्माण्डको स्वाभाविक व्यवस्था

अर्जुनले 'स्थाने' (सर्वथा उचित) शब्द प्रयोग गर्नुभएको छ। भगवान्को नाम र महिमा यस्तो अद्भूत शक्ति हो, जसको श्रवणले सात्त्विक सज्जनहरू हर्षित हुन्छन्, सिद्ध महात्माहरू नतमस्तक हुन्छन्, र तामसिक राक्षसहरू भयभीत भएर भाग्छन्। कुरुक्षेत्रको रणभूमिमा अर्जुनले देखिरहनुभएको छ कि अधर्मको पक्ष लिने दुष्टहरू श्रीकृष्णको नाम र तेज सुन्नासाथ आत्तिन थालेका छन्, जबकि धर्मको पक्षमा रहेका भक्तहरूको हृदयमा आनन्दको लहर छाइरहेको छ।

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

सत्यको प्रकाश र नकारात्मकताको पलायन (Light Dispelling Darkness)

जब कोठामा बत्ती बालिन्छ, अन्धकार कुनै तर्क नगरी भाग्छ: - त्यसैगरी जब हृदयमा भगवान्को नाम, सत्य र ध्यानको प्रकाश प्रज्वलित हुन्छ, तब मनभित्रका राक्षसहरू (काम, क्रोध, लोभ, ईर्ष्या र नकारात्मक विचारहरू) भयभीत भएर चारैतिर भाग्छन् ('रक्षांसि भीतानि दिशो द्रवन्ति')। - र मनभित्रका सद्गुणहरू (सिद्धसङ्घाः) आनन्दित भई जाग्दछन्। - आफ्नो मनलाई शुद्ध राख्ने सर्वोत्तम विधि नै भगवन्नाम र आत्मचिन्तन हो।

व्यावहारिक सूत्र :

दैनिक जीवनमा सत्य र सकारात्मक विचारहरूको प्रकाश बाल्नुहोस्; मनका नकारात्मक विकारहरू स्वतः भागेर जानेछन्।