Chapter 11 • Verse 38

अध्याय 11 : विश्वरूपदर्शनयोग

विश्वरूप दर्शन (समय र कालको महाविराट स्वरूप)

अर्जुन उवाच

त्वमादिदेवः पुरुषः पुराणस्त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम्।

वेत्तासि वेद्यं च परं च धाम त्वया ततं विश्वमनन्तरूप॥ ३८॥

tvam ādi-devaḥ puruṣaḥ purāṇas tvam asya viśvasya paraṁ nidhānam |

vettāsi vedyaṁ ca paraṁ ca dhāma tvayā tataṁ viśvam ananta-rūpa || 38 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

त्वम् (tvam)=तपाईं नै•आदि-देवः (ādi-devaḥ)=सम्पूर्ण देवहरूका आदिदेव (पहिलो देवता)•पुरुषः पुराणः (puruṣaḥ purāṇas)=अनादिकालदेखि विद्यमान सनातन पुरातन पुरुष•त्वम् (tvam)=तपाईं नै•अस्य विश्वस्य (asya viśvasya)=यस सम्पूर्ण ब्रह्माण्डको•परम् निधानम् (paraṁ nidhānam)=परम आश्रयस्थल•वेत्ता असि (vettāsi)=सबैलाई जान्ने ज्ञाता हुनुहुन्छ•वेद्यम् च (vedyaṁ ca)=र जान्न योग्य अन्तिम सत्य पनि तपाईं नै हुनुहुन्छ•परम् च धाम (paraṁ ca dhāma)=तथा परम दिव्य धाम पनि तपाईं नै हुनुहुन्छ•त्वया ततम् (tvayā tataṁ)=तपाईं एक्लैद्वारा व्याप्त गरिएको छ•विश्वम् (viśvam)=यो सम्पूर्ण विश्वलाई•अनन्त-रूप (ananta-rūpa)=हे अनन्त रूप धारण गर्नुभएका परमेश्वर!

सरल नेपाली अनुवाद

अर्जुन भन्नुहुन्छ— तपाईं नै आदिदेव हुनुहुन्छ, तपाईं नै सनातन पुरातन पुरुष हुनुहुन्छ, र तपाईं नै यस सम्पूर्ण ब्रह्माण्डको परम आश्रयस्थल हुनुहुन्छ। सबै कुरालाई जान्ने ज्ञाता (वेत्ता) पनि तपाईं नै हुनुहुन्छ, जान्न योग्य अन्तिम सत्य (वेद्य) पनि तपाईं नै हुनुहुन्छ, र परम धाम पनि तपाईं नै हुनुहुन्छ। हे अनन्तरूप! तपाईं एक्लैद्वारा यो सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड व्याप्त छ।

महाभारतको परिस्थिति

वेत्ता, वेद्य र परम धामको त्रिवेणी

वेदान्त दर्शनमा तीन कुरा प्रमुख मानिन्छन्: 1. 'वेत्ता' (जान्ने चेतना, The Knower) 2. 'वेद्य' (जान्न खोजिएको सत्य, The Known) 3. 'परं धाम' (परम विश्रामस्थल, The Ultimate Abode)। अर्जुनले देख्नुभयो कि यी तीनै कुरा अलग-अलग छैनन्; यी सबै श्रीकृष्णकै स्वरूप हुन्। उहाँ नै जान्ने साक्षी हुनुहुन्छ, उहाँ नै खोजिने सत्य हुनुहुन्छ, र उहाँ नै पुगिने अन्तिम गन्तव्य हुनुहुन्छ।

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

खोजीको अन्त्य: ज्ञाता र ज्ञेयको एकत्व (The Seeker and the Sought are One)

मनुष्य जीवनभर सत्य, सुख र शान्तिको खोजीमा भौंतारिन्छ: - तर गीता भन्छ— जसलाई तिमी बाहिर खोजिरहेका छौ (वेद्य), त्यो खोज्ने साक्षी चेतना (वेत्ता) तिम्रो आफ्नै अन्तरात्मा हो। - जब खोज्ने (Seeker) र खोजिने (Sought) बीचको भेद मेटिन्छ, तब मनुष्य आफ्नै शाश्वत स्वरूप 'परम धाम' मा विश्राम पाउँछ। - सम्पूर्ण तनाव र थकान त्यहीं विलीन हुन्छ।

व्यावहारिक सूत्र :

सत्यलाई बाहिर कतै टाढा नखोज्नुहोस्; आफ्नै भित्री साक्षी चेतनालाई चिन्नुहोस्, त्यहीं परम विश्राम छ।