Chapter 11 • Verse 39

अध्याय 11 : विश्वरूपदर्शनयोग

विश्वरूप दर्शन (समय र कालको महाविराट स्वरूप)

अर्जुन उवाच

वायुर्यमोऽग्निर्वरुणः शशाङ्कः प्रजापतिस्त्वं प्रपितामहश्च।

नमो नमस्तेऽस्तु सहस्रकृत्वः पुनश्च भूयोऽपि नमो नमस्ते॥ ३९॥

vāyur yamo 'gnir varuṇaḥ śaśāṅkaḥ prajāpatis tvaṁ prapitāmahaś ca |

namo namas te 'stu sahasra-kṛtvaḥ punaś ca bhūyo 'pi namo namas te || 39 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

वायुः (vāyur)=वायुदेव•यमः (yamo)=यमराज•अग्निः (agnir)=अग्निदेव•वरुणः (varuṇaḥ)=वरुणदेव•शशाङ्कः (śaśāṅkaḥ)=चन्द्रमा•प्रजापतिः (prajāpatis)=प्रजापति (ब्रह्माजी वा कश्यप आदि)•त्वम् (tvam)=तपाईं नै हुनुहुन्छ•प्रपितामहः च (prapitāmahaś ca)=र ब्रह्माजीका पनि पिता (हजुरबुबाका पनि बुबा)•नमः नमः (namo namas)=नमस्कार, बारम्बार नमस्कार•ते अस्तु (te 'stu)=तपाईंलाई होस्•सहस्र-कृत्वः (sahasra-kṛtvaḥ)=हजारौं-हजार पटक•पुनः च (punaś ca)=र फेरि पनि•भूयः अपि (bhūyo 'pi)=पुनः फेरि पनि•नमः नमः ते (namo namas te)=तपाईंलाई मेरो कोटि-कोटि नमस्कार छ।

सरल नेपाली अनुवाद

अर्जुन भन्नुहुन्छ— तपाईं नै वायु, यमराज, अग्नि, वरुण, चन्द्रमा, प्रजापति (ब्रह्मा) र ब्रह्माजीका पनि आदि-पिता (प्रपितामह) हुनुहुन्छ। तपाईंलाई हजारौं पटक नमस्कार होस्! फेरि पनि तपाईंलाई नमस्कार! र बारम्बार तपाईंलाई मेरो कोटि-कोटि नमस्कार छ!

महाभारतको परिस्थिति

हजारौं पटक नमस्कार: भक्तिको आनन्दमय उन्माद

अर्जुनको मनमा अब भयको स्थान परम भक्तिको उन्मादले लिएको छ। उहाँले श्रीकृष्णलाई एउटै श्लोकमा बारम्बार नमस्कार गरिरहनुभएको छ— 'नमो नमस्तेऽस्तु सहस्रकृत्वः पुनश्च भूयोऽपि नमो नमस्ते'। जब प्रेम र श्रद्धाको बाँध फुट्छ, तब कुनै एउटा नमस्कारले मन तृप्त हुँदैन। अर्जुन हजारौं पटक, फेरि-फेरि, र अनन्त पटक श्रीकृष्णको पाउमा आफ्नो शिर झुकाइरहनुभएको छ।

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

कृतज्ञता र भक्तिको अनन्त प्रवाह (Overflowing Gratitude and Devotion)

मनुष्य जब आफ्नो अहङ्कारलाई पूर्ण रूपमा पखाल्छ, तब उसको हृदयबाट कृतज्ञताको यस्तै अविरल गङ्गा बग्छ: - 'नमो नमस्ते'— नमस्कार केवल औपचारिकता होइन, आफ्नो क्षुद्र अहङ्कारलाई विराट् परमसत्यको चरणमा समर्पण गर्ने महायज्ञ हो। - जति धेरै हामी जीवन, प्रकृति, गुरु र परमात्माप्रति कृतज्ञ हुन्छौं, हाम्रो हृदय त्यति नै शान्ति, प्रेम र आनन्दले भरिन्छ। - कृतज्ञता नै जीवनको सबैभन्दा ठूलो प्रार्थना हो।

व्यावहारिक सूत्र :

जीवनले दिएका अनगिन्ती वरदानहरूप्रति दिनहुँ बारम्बार कृतज्ञता प्रकट गर्नुहोस्; कृतज्ञ हृदयमा कहिल्यै दुःख टिक्दैन।