ॐअध्याय 11श्लोक 40
Chapter 11 • Verse 40

अध्याय 11 : विश्वरूपदर्शनयोग

विश्वरूप दर्शन (समय र कालको महाविराट स्वरूप)

अर्जुन उवाच

नमः पुरस्तादथ पृष्ठतस्ते नमोऽस्तु ते सर्वत एव सर्व।

अनन्तवीर्यामितविक्रमस्त्वं सर्वं समाप्नोषि ततोऽसि सर्वः॥ ४०॥

namaḥ purastād atha pṛṣṭhatas te namo 'stu te sarvata eva sarva |

ananta-vīryāmita-vikramas tvaṁ sarvaṁ samāpnoṣi tato 'si sarvaḥ || 40 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

नमः पुरस्तात् (namaḥ purastād)=अगाडिबाट नमस्कार•अथ पृष्ठतः ते (atha pṛṣṭhatas te)=तथा पछाडिबाट पनि तपाईंलाई नमस्कार•नमः अस्तु ते (namo 'stu te)=तपाईंलाई नमस्कार होस्•सर्वतः एव (sarvata eva)=चारै दिशाबाट (दायाँ, बायाँ, माथि, तल सबैतिरबाट)•सर्व (sarva)=हे सर्वरूप (सबै थोक तपाईं नै हुनुभएका प्रभु)!•अनन्त-वीर्य (ananta-vīrya)=हे अनन्त सामर्थ्यवान्!•अमित-विक्रमः (amita-vikramas)=असीमित पराक्रम भएका•त्वम् (tvam)=तपाईं•सर्वम् (sarvam)=सम्पूर्ण ब्रह्माण्डलाई•समाप्नोषि (samāpnoṣi)=व्याप्त गरेर समेट्नुहुन्छ•ततः असि सर्वः (tato 'si sarvaḥ)=त्यसैले तपाईं नै सबै थोक हुनुहुन्छ।

सरल नेपाली अनुवाद

अर्जुन भन्नुहुन्छ— हे सर्वरूप! तपाईंलाई अगाडिबाट नमस्कार, पछाडिबाट नमस्कार, र चारै दिशाबाट नमस्कार होस्! हे अनन्त सामर्थ्य र असीमित पराक्रम भएका प्रभु! तपाईंले सम्पूर्ण ब्रह्माण्डलाई व्याप्त गर्नुभएको छ, त्यसैले तपाईं नै सबै थोक हुनुहुन्छ।

महाभारतको परिस्थिति

सर्वतः नमस्कार र 'ततोऽसि सर्वः' को अद्वैत उद्घोष

साधारणतया मानिसले अगाडि फर्केर मात्र नमस्कार गर्छ। तर श्रीकृष्ण त केवल अगाडि मात्र हुनुहुन्न; उहाँ पछाडि पनि हुनुहुन्छ, दायाँ पनि, बायाँ पनि, माथि पनि, तल पनि। जहाँ हेर्यो त्यहीं भगवान् व्याप्त हुनुहुन्छ। त्यसैले अर्जुनले चारै दिशाबाट भगवान्लाई प्रणाम गर्नुभएको छ। 'सर्वं समाप्नोषि ततोऽसि सर्वः'— तपाईंले सबैलाई व्याप्त गर्नुभएको हुनाले वास्तवमा तपाईं नै सबै थोक हुनुहुन्छ; तपाईंबाहिर कुनै दोस्रो वस्तु छँदै छैन।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

सर्वव्यापी ईश्वरीय घेराभित्रको सुरक्षा (Surrounded by the Divine)

जब मानिसले बुझ्छ कि परमात्मा अगाडि, पछाडि र चारैतिर उपस्थित हुनुहुन्छ: - तब उसको जीवनबाट असुरक्षाको कुनै कारण बाँकी रहँदैन। - पछाडिबाट कसैले प्रहार गर्ला कि भन्ने डर हुँदैन, किनकि पछाडि पनि ईश्वर नै हुनुहुन्छ। - 'ततोऽसि सर्वः'— सबै थोक परमात्मा नै हुनुहुन्छ भने म कसलाई शत्रु मानूँ र कसलाई मित्र? - यो दृष्टिले मानिसलाई परम निर्भयता र अद्वैत शान्ति प्रदान गर्दछ।
व्यावहारिक सूत्र :

आफूलाई सधैं परमात्माको दिव्य उपस्थितिले घेरिएको अनुभव गर्नुहोस्; कुनै पनि दिशा वा परिस्थितिमा भयभीत नहुनुहोस्।