Chapter 11 • Verse 44

अध्याय 11 : विश्वरूपदर्शनयोग

विश्वरूप दर्शन (समय र कालको महाविराट स्वरूप)

अर्जुन उवाच

तस्मात्प्रणम्य प्रणिधाय कायं प्रसादये त्वामहमीशमीड्यम्।

पितेव पुत्रस्य सखेव सख्युः प्रियः प्रियायार्हसि देव सोढुम्॥ ४४॥

tasmāt praṇamya praṇidhāya kāyaṁ prasādaye tvām aham īśam īḍyam |

piteva putrasya sakheva sakhyuḥ priyaḥ priyāyārhasi deva soḍhum || 44 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

तस्मात् (tasmāt)=त्यसकारण•प्रणम्य (praṇamya)=दण्डवत् प्रणाम गरेर•प्रणिधाय कायम् (praṇidhāya kāyaṁ)=आफ्नो शरीरलाई चरणमा लम्पसार पारेर (साष्टाङ्ग प्रणाम गरी)•प्रसादये त्वाम् (prasādaye tvām)=तपाईंलाई प्रसन्न पार्न प्रार्थना गर्दछु•अहम् (aham)=म•ईशम् ईड्यम् (īśam īḍyam)=स्तुति गर्न योग्य परमेश्वरलाई•पिता इव पुत्रस्य (piteva putrasya)=जसरी पिताले पुत्रका अपराधहरूलाई क्षमा गर्दछन्•सखा इव सख्युः (sakheva sakhyuḥ)=जसरी साथीले साथीका गल्तीहरूलाई सहन्छ•प्रियः प्रियायाः (priyaḥ priyāyā)=र जसरी प्रेमीले आफ्नी प्रेमिकाका भूलहरूलाई क्षमा गर्दछ•अर्हसि देव सोढुम् (arhasi deva soḍhum)=हे देव! त्यसैगरी तपाईंले पनि मेरा सम्पूर्ण अपराधहरूलाई क्षमा गरिदिन (सहन) योग्य हुनुहुन्छ।

सरल नेपाली अनुवाद

अर्जुन भन्नुहुन्छ— त्यसकारण हे स्तुति गर्न योग्य परमेश्वर! म आफ्नो शरीरलाई तपाईंको पाउमा लम्पसार पारेर (साष्टाङ्ग दण्डवत् प्रणाम गर्दै) तपाईंलाई प्रसन्न गराउन प्रार्थना गर्दछु। जसरी पिताले पुत्रका गल्तीलाई, साथीले साथीका भूलहरूलाई, र प्रेमीले आफ्नी प्रियतमाका अपराधलाई क्षमा गर्दछ— हे देव! त्यसैगरी तपाईंले पनि मेरा सम्पूर्ण गल्तीहरूलाई क्षमा गरिदिनुहोस्।

महाभारतको परिस्थिति

पिता, सखा र प्रियतम: ईश्वरीय क्षमाको तीन मधुर उपमा

यो श्लोक श्रीमद्भगवद्गीताका सबैभन्दा भावुक र मधुर श्लोकहरूमध्ये एक हो। अर्जुनले साष्टाङ्ग दण्डवत् गर्दै श्रीकृष्णसँग क्षमा माग्दा तीनवटा घनिष्ठ मानवीय सम्बन्धहरूको उदाहरण दिनुभएको छ: १. वात्सल्य भाव: जसरी अबोध बालकले गल्ती गर्दा पिताले रिस नगरी क्षमा गर्छन्। २. सख्य भाव: जसरी सच्चा साथीले साथीको मजाक वा गल्तीलाई मनमा नलिई अँगालो हाल्छ। ३. माधुर्य भाव: जसरी प्रेमीले आफ्नी प्राणप्यारीका सबै त्रुटिहरूलाई प्रेमको आवरणमा ढाकिदिन्छ। अर्जुन श्रीकृष्णसँग प्रार्थना गर्नुहुन्छ— तपाईंले मलाई केवल कठोर न्यायाधीश भएर होइन, पिता, मित्र र प्रेमी बनेर क्षमा गरिदिनुहोस्!

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

परमात्मासँगको आत्मीय सम्बन्ध (Intimate Relationship with the Divine)

धेरै मानिसहरू ईश्वरलाई कुनै टाढाको कठोर, दण्ड दिने शासक सम्झेर डराउँछन्: - तर गीताले ईश्वरसँगको तीनवटा परम मधुर सम्बन्धहरू खोल्दछ— पिता (वात्सल्य), मित्र (सख्य), र प्रेमी (माधुर्य)। - जब तपाईं ईश्वरलाई आफ्नै आत्मीय सम्झनुहुन्छ, तब डरको अन्त्य हुन्छ र अगाध प्रेमको जन्म हुन्छ। - परमात्मा कुनै अरू होइनन्; उहाँ त हाम्रा आफ्नै हुनुहुन्छ जसले हाम्रा सबै कमजोरीहरूलाई प्रेमपूर्वक अँगाल्न तयार हुनुहुन्छ।

व्यावहारिक सूत्र :

परमात्मासँगको सम्बन्धलाई औपचारिकता वा डरमा नबाँध्नुहोस्; पिता, साथी वा प्रियतम सम्झेर आफ्नो हृदयको सम्पूर्ण भावना उहाँसँग पोख्नुहोस्।