Chapter 11 • Verse 45

अध्याय 11 : विश्वरूपदर्शनयोग

विश्वरूप दर्शन (समय र कालको महाविराट स्वरूप)

अर्जुन उवाच

अदृष्टपूर्वं हृषितोऽस्मि दृष्ट्वा भयेन च प्रव्यथितं मनो मे।

तदेव मे दर्शय देव रूपं प्रसीद देवेश जगन्निवास॥ ४५॥

adṛṣṭa-pūrvaṁ hṛṣito 'smi dṛṣṭvā bhayena ca pravyathitaṁ mano me |

tad eva me darśaya deva rūpaṁ prasīda deveśa jagan-nivāsa || 45 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

अदृष्ट-पूर्वम् (adṛṣṭa-pūrvaṁ)=पहिले कहिल्यै नदेखेको यस रूपलाई•हृषितः अस्मि (hṛṣito 'smi)=म अत्यन्त हर्षित (आनन्दित) भएको छु•दृष्ट्वा (dṛṣṭvā)=देखेर•भयेन च (bhayena ca)=तर फेरि भयले गर्दा•प्रव्यथितम् (pravyathitaṁ)=अत्यन्त विह्वल र त्रसित भइरहेको छ•मनः मे (mano me)=मेरो मन•तत् एव (tad eva)=त्यही (पहिलेको चतुर्भुज/सौम्य रूप)•मे दर्शय (me darśaya)=मलाई दर्शन गराउनुहोस्•देव (deva)=हे प्रभु!•रूपम् (rūpam)=त्यो सौम्य रूपलाई•प्रसीद (prasīda)=प्रसन्न हुनुहोस्•देवेश (deveśa)=हे समस्त देवहरूका ईश्वर!•जगत्-निवास (jagan-nivāsa)=हे सम्पूर्ण ब्रह्माण्डका आधार!

सरल नेपाली अनुवाद

अर्जुन भन्नुहुन्छ— पहिले कहिल्यै कसैले नदेखेको यस आश्चर्यजनक विश्वरूपलाई देखेर म अत्यन्त हर्षित भएको छु; तर फेरि भयले गर्दा मेरो मन अत्यन्त विह्वल र त्रसित पनि भइरहेको छ। त्यसैले हे देव! मलाई त्यही आफ्नो पूर्ववत् सौम्य रूपको दर्शन गराइदिनुहोस्। हे देवेश! हे जगन्निवास! कृपा गरी प्रसन्न हुनुहोस्।

महाभारतको परिस्थिति

हर्ष र भयको द्वन्द्व: पूर्ववत् सौम्य रूपको याचना

अर्जुनको मनमा एकैसाथ दुईवटा तीव्र भावनाहरूको तरङ्ग उठिरहेको छ: एकातिर हर्ष छ कि जसलाई आजसम्म कुनै ऋषि वा देवताले देख्न पाएनन्, त्यो विश्वरूप अर्जुनले आफ्नै आँखाले प्रत्यक्ष देख्न पाए। तर अर्कोतिर महाकालको त्यो भयानक संहारक दृश्य देखेर अर्जुनको हृदय भयले थामिन सकेको छैन। त्यसैले अर्जुनले विनीत आग्रह गर्नुहुन्छ— "हे देवेश! हे जगन्निवास! मलाई तपाईंको यही विराट् रूप हेर्ने इच्छा त पूरा भयो, तर अब मेरो मनले यो उग्रता थाम्न सकेन; कृपा गरी मलाई आफ्नो त्यही पुरानो सौम्य र कल्याणकारी रूप देखाइदिनुहोस्।"

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

विराटता र सहजताको सन्तुलन (Longing for Gentle Grace)

मनुष्यको चेतना जब एकैपटक धेरै ठूलो वास्तविकतासँग ठोकिन्छ, तब ऊ स्तब्ध र विह्वल हुन्छ: - हामीलाई जीवनको विराट् शक्ति र नियमको बोध त चाहिन्छ, तर दैनिक जीवन बाँच्नका लागि हामीलाई प्रेम, शान्ति र सौम्यता (Grace) को आवश्यकता पर्दछ। - परमात्मा जति विराट् र शक्तिशाली हुनुहुन्छ, त्यति नै कोमल, स्नेही र सुलभ पनि हुनुहुन्छ। - कठोर नियम र संहारको डरभन्दा प्रेम र करुणाको काखमा बस्न पाउनु नै आत्माको गहिरो चाहना हो।

व्यावहारिक सूत्र :

जीवनको कठोर सत्यलाई स्वीकार्दै पनि आफ्नो हृदयलाई प्रेम, सौम्यता र आन्तरिक शान्तिमा विश्राम दिनुहोस्।