अध्याय 11श्लोक 46
Chapter 11 • Verse 46

अध्याय 11 : विश्वरूपदर्शनयोग

विश्वरूप दर्शन (समय र कालको महाविराट स्वरूप)

अर्जुन उवाच

किरीटिनं गदिनं चक्रहस्तमिच्छामि त्वां द्रष्टुमहं तथैव।

तेनैव रूपेण चतुर्भुजेन सहस्रबाहो भव विश्वमूर्ते॥ ४६॥

kirīṭinaṁ gadinaṁ cakra-hastam icchāmi tvāṁ draṣṭum ahaṁ tathaiva |

tenaiva rūpeṇa catur-bhujena sahasra-bāho bhava viśva-mūrte || 46 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

किरीटिनम् (kirīṭinaṁ)=मुकुट लगाएकागदिनम् (gadinaṁ)=हातमा गदा लिएकाचक्र-हस्तम् (cakra-hastam)=हातमा सुदर्शन चक्र धारण गरेकाइच्छामि (icchāmi)=म चाहन्छुत्वाम् द्रष्टुम् (tvāṁ draṣṭum)=तपाईंलाई हेर्नअहम् (aham)=तथा एव (tathaiva)=त्यसैगरी (पहिले जस्तै)तेन एव रूपेण (tenaiva rūpeṇa)=त्यही आफ्नै सौम्य रूपद्वाराचतुः-भुजेन (catur-bhujena)=चार हात भएको (चतुर्भुज नारायण रूपमा)सहस्र-बाहो (sahasra-bāho)=हे हजारौं हातहरू भएका विश्वरूप!भव (bhava)=प्रकट हुनुहोस्विश्व-मूर्ते (viśva-mūrte)=हे सम्पूर्ण विश्व नै जसको स्वरूप हो!

सरल नेपाली अनुवाद

अर्जुन भन्नुहुन्छ— म तपाईंलाई पहिलेकै जस्तो शिरमा मुकुट लगाएको, हातमा गदा र चक्र धारण गरेको रूपमा नै हेर्न चाहन्छु। त्यसैले हे हजारौं हात भएका विश्वरूप परमेश्वर! तपाईं आफ्नो त्यही चार हात भएको (चतुर्भुज) सौम्य रूपमा प्रकट हुनुहोस्।

महाभारतको परिस्थिति

सहस्रबाहुबाट चतुर्भुज रूपको प्रार्थना

अर्जुनले हजारौं भयानक हातहरू भएको 'सहस्रबाहु' रूपलाई अब समेटेर भगवान् विष्णुको चिरपरिचित, परम कल्याणकारी, चतुर्भुज (शङ्ख, चक्र, गदा, पद्म लिएको) नारायण रूपमा आउन बिन्ती गर्नुहुन्छ। चतुर्भुज रूप भक्तहरूको ध्यान, प्रेम र आराधनाका लागि सर्वोत्तम र शान्तिदायक स्वरूप हो। अर्जुन श्रीकृष्णलाई सम्झाउँदै हुनुहुन्छ कि अनन्त ब्रह्माण्डको मालिक हुनुभए पनि मेरा लागि तपाईं त्यही कल्याणकारी नारायण र प्रिय सखा नै प्रिय हुनुहुन्छ।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

शान्ति र भक्तिको सौम्य स्वरूपतर्फ पुनरागमन (Returning to Peaceful Presence)

जीवनको विराट् उतारचढाव र द्वन्द्वको अनुभव गरेपछि मनलाई पुनः शान्ति र स्थिरता चाहिन्छ: - विश्वरूपको महाविस्फोटक दर्शनपछि अर्जुन फेरि शान्त र सौम्य नारायण स्वरूपमा फर्किन चाहनुहुन्छ। - हाम्रो साधना पनि यस्तै हुन्छ— जब हामी सांसारिक संघर्ष र तनावको भयानक रूप देख्छौं, तब हामीलाई भित्री हृदयको शान्त र स्थिर मन्दिरमा फर्कन मन लाग्छ। - ध्यानमा जब हामी ईश्वरको शान्त र प्रेमपूर्ण रूपमा मन अड्याउँछौं, तब सम्पूर्ण मानसिक विह्वलता मेटिन्छ।
व्यावहारिक सूत्र :

संसारको कोलाहल र द्वन्द्वबाट थकित भएपछि आफ्नो भित्री शान्त, प्रेममय र स्थिर स्वरूपमा विश्राम लिनुहोस्।