अध्याय 11श्लोक 47
Chapter 11 • Verse 47

अध्याय 11 : विश्वरूपदर्शनयोग

विश्वरूप दर्शन (समय र कालको महाविराट स्वरूप)

श्रीभगवानुवाच

मया प्रसन्नेन तवार्जुनेदं रूपं परं दर्शितमात्मयोगात्।

तेजोमयं विश्वमनन्तमाद्यं यन्मे त्वदन्येन न दृष्टपूर्वम्॥ ४७॥

mayā prasannena tavārjunedaṁ rūpaṁ paraṁ darśitam ātma-yogāt |

tejo-mayaṁ viśvam anantam ādyaṁ yan me tvad-anyena na dṛṣṭa-pūrvam || 47 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

मया (mayā)=मद्वाराप्रसन्नेन (prasannena)=प्रसन्न (हर्षित) भएरतव (tava)=तिमीलाईअर्जुन (arjuna)=हे अर्जुन!इदम् (idam)=योरूपम् परम् (rūpaṁ param)=सर्वोच्च परम विराट् रूपदर्शितम् (darśitam)=देखाइएको होआत्म-योगात् (ātma-yogāt)=मेरो आफ्नो दिव्य योगसामर्थ्यद्वारातेजः-मयम् (tejo-mayaṁ)=परम ज्योतिर्मय (तेजले परिपूर्ण)विश्वम् (viśvam)=सम्पूर्ण विश्वरूपअनन्तम् (anantam)=सीमाविहीन अनन्तआद्यम् (ādyam)=सबैभन्दा आदि-कारणयत् (yat)=जुन रूपलाईमे (me)=मेरोत्वत्-अन्येन (tvad-anyena)=तिमीबाहेक अरू कसैले पनिन दृष्ट-पूर्वम् (na dṛṣṭa-pūrvam)=पहिले कहिल्यै देखेका थिएनन्।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— हे अर्जुन! तिमीमाथि प्रसन्न भएर मैले आफ्नो दिव्य योगशक्तिद्वारा तिमीलाई यो मेरो परम ज्योतिर्मय, विश्वव्यापी, अनन्त तथा आदि-रूप देखाएको हुँ, जुन रूपलाई तिमीबाहेक पहिले कसैले पनि कहिल्यै देखेको थिएन।

महाभारतको परिस्थिति

श्रीकृष्णको अनुग्रह: अर्जुनको अद्वितीय सौभाग्य

श्रीकृष्णले अर्जुनलाई सान्त्वना दिँदै भन्नुहुन्छ— "हे अर्जुन! तिमी किन डराउँछौ? यो रूप मैले कुनै क्रोधवश देखाएको होइन, बरु तिम्रो अनन्य प्रेम देखेर अत्यन्त प्रसन्न भएर देखाएको हुँ। यो मेरो तेजोमय, अनन्त र आदि-स्वरूप हो, जसलाई आजसम्म न कुनै तपस्वी, न कुनै देवर्षि, न कुनै देवताले नै हेर्न पाएका थिए। यो त केवल तिमीप्रतिको मेरो विशेष कृपा र तिम्रो निष्कलङ्क भक्तिको फल हो।"
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

सद्गुरुको विशेष कृपा र सौभाग्यको बोध (Recognizing Rare Grace)

जीवनमा जब हामीलाई कुनै दुर्लभ ज्ञान वा आत्मअनुभूति प्राप्त हुन्छ, त्यो हाम्रो अहंकारको कमाइ होइन, परमात्माको कृपाको उपहार हो: - 'मया प्रसन्नेन'— भगवान्ले प्रसन्न भएर दिएको प्रसाद हो यो। - जब मानिसले यो बुझ्छ, तब उसमा घमण्डको सट्टा अगाध कृतज्ञता र नम्रता आउँछ। - दुर्लभ अवसर र ज्ञान प्राप्त हुँदा डराउने वा आत्तिने होइन, त्यसलाई श्रद्धापूर्वक शिरोपर गरी जीवनमा रूपान्तरण ल्याउनुपर्छ।
व्यावहारिक सूत्र :

आफूले पाएका दुर्लभ अवसर र ज्ञानलाई परमात्माको कृपाका रूपमा स्वीकार गरी कृतज्ञ र नम्र बन्नुहोस्।