अध्याय 11श्लोक 50
Chapter 11 • Verse 50

अध्याय 11 : विश्वरूपदर्शनयोग

विश्वरूप दर्शन (समय र कालको महाविराट स्वरूप)

सञ्जय उवाच

इत्यर्जुनं वासुदेवस्तथोक्त्वा स्वकं रूपं दर्शयामास भूयः।

आश्वासयामास च भीतमेनं भूत्वा पुनः सौम्यवपुर्महात्मा॥ ५०॥

ity arjunaṁ vāsudevas tathoktvā svakaṁ rūpaṁ darśayām āsa bhūyaḥ |

āśvāsayām āsa ca bhītam enaṁ bhūtvā punaḥ saumya-vapur mahātmā || 50 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

इति (ity)=यस प्रकारअर्जुनम् (arjunaṁ)=अर्जुनलाईवासुदेवः (vāsudevas)=भगवान् श्रीकृष्णलेतथा उक्त्वा (tathoktvā)=त्यसो भनेरस्वकम् रूपम् (svakaṁ rūpaṁ)=आफ्नो निजी (चतुर्भुज र पछि द्विभुज) स्वरूपलाईदर्शयामास भूयः (darśayām āsa bhūyaḥ)=पुनः देखाउनुभयोआश्वासयामास च (āśvāsayām āsa ca)=र सान्त्वना दिनुभयो (ढाडस बाँध्नुभयो)भीतम् एनम् (bhītam enam)=अत्यन्त भयभीत भएका यी अर्जुनलाईभूत्वा पुनः (bhūtvā punaḥ)=फेरि धारण गरेरसौम्य-वपुः (saumya-vapur)=अत्यन्त शान्त, मनोहर र सौम्य शरीरमहात्मा (mahātmā)=महात्मा श्रीकृष्णले।

सरल नेपाली अनुवाद

सञ्जय भन्नुहुन्छ— वासुदेव श्रीकृष्णले अर्जुनलाई यसो भनेर फेरि आफ्नो निजी चतुर्भुज रूप देखाउनुभयो; र त्यसपछि पुनः आफ्नो अत्यन्त मनोहर, शान्त र सौम्य मानवरूप धारण गरी भयभीत भएका अर्जुनलाई प्रेमपूर्वक ढाडस र सान्त्वना दिनुभयो।

महाभारतको परिस्थिति

महात्मा श्रीकृष्णको सौम्य रूप र अर्जुनलाई सान्त्वना

सञ्जयले हस्तिनापुरमा धृतराष्ट्रलाई सुनाउनुहुन्छ— भगवान् श्रीकृष्णले आफ्नो सहस्रबाहु महाकाल रूपलाई समेट्नुभयो। पहिले चतुर्भुज नारायण स्वरूप देखाउनुभयो र त्यसपछि फेरि वही पीताम्बरधारी, मन्द मुस्कान भएका, मयूरपङ्ख मुकुट लगाएका आफ्ना बालसखा सारथि श्रीकृष्णको दुई हात भएको (द्विभुज) सौम्य मानव स्वरूपमा प्रकट हुनुभयो। उहाँले काँपिरहेका अर्जुनको काँधमा हात राखेर स्नेहपूर्वक अङ्गालो हाल्नुभयो र सान्त्वना दिनुभयो।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

प्रेम र सौम्यताको स्पर्श (The Reassuring Embrace of Grace)

जीवनमा आध्यात्मिक अनुभव जतिसुकै विशाल किन नहोस्, त्यसको अन्तिम फल प्रेम, सान्त्वना र सौम्यता हुनुपर्छ: - जब मनुष्यको अहङ्कार गल्छ, तब परमात्माले उसलाई डरमा छोड्नुहुन्न, बरु प्रेमपूर्वक आफ्नो काखमा लिनुहुन्छ ('आश्वासयामास')। - सच्चा ज्ञानले मानिसलाई कठोर बनाउँदैन; यसले अझ बढी कोमल, संवेदनशील र शान्त बनाउँछ। - सौम्य रूप नै हाम्रो दैनिक जीवनको वास्तविक मार्गदर्शक प्रकाश हो।
व्यावहारिक सूत्र :

कठिनाइहरू पार गरिसकेपछि अरूलाई पनि ढाडस र सान्त्वना दिनुहोस्; प्रेम र सौम्यता नै परमात्माको सबैभन्दा प्रिय रूप हो।