Chapter 11 • Verse 51

अध्याय 11 : विश्वरूपदर्शनयोग

विश्वरूप दर्शन (समय र कालको महाविराट स्वरूप)

अर्जुन उवाच

दृष्ट्वेदं मानुषं रूपं तव सौम्यं जनार्दन।

इदानीमस्मि संवृत्तः सचेताः प्रकृतिं गतः॥ ५१॥

dṛṣṭvedaṁ mānuṣaṁ rūpaṁ tava saumyaṁ janārdana |

idānīm asmi saṁvṛttaḥ sa-cetāḥ prakṛtiṁ gataḥ || 51 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

दृष्ट्वा इदम् (dṛṣṭvedaṁ)=देखेर यो•मानुषम् रूपम् (mānuṣaṁ rūpaṁ)=मनुष्य रूप (मानव स्वरूप)•तव सौम्यम् (tava saumyaṁ)=तपाईंको अत्यन्त शान्त, मनोहर र सौम्य•जनार्दन (janārdana)=हे जनार्दन श्रीकृष्ण!•इदानीम् (idānīm)=अब अहिले•अस्मि संवृत्तः (asmi saṁvṛttaḥ)=म भएको छु•स-चेताः (sa-cetāḥ)=शान्त चित्त भएको (होसमा आएको)•प्रकृतिम् गतः (prakṛtiṁ gataḥ)=र मेरो स्वाभाविक अवस्थामा फर्किएको छु।

सरल नेपाली अनुवाद

अर्जुन भन्नुहुन्छ— हे जनार्दन! तपाईंको यो अत्यन्त शान्त र मनोहर सौम्य मानव-स्वरूपलाई देखेर अब म शान्त चित्त भएको छु (होसमा आएको छु) र म आफ्नो स्वाभाविक स्थितिमा फर्किएको छु।

महाभारतको परिस्थिति

अर्जुनको स्वाभाविक चेतनामा पुनरागमन

श्रीकृष्णको सौम्य, मुस्कानयुक्त र प्रेमपूर्ण मानव रूप देखेर अर्जुनको मुटुको तीव्र धड्कन शान्त भयो। उहाँले लामो राहतको सास फेर्नुभयो। 'सचेताः प्रकृतिं गतः'— अर्जुन भन्नुहुन्छ: "हे जनार्दन! त्यो महाविस्फोटक र भयानक विश्वरूप देखेर मेरो होस उडेको थियो, म विह्वल भइसकेको थिएँ। तर अब तपाईंको यो चिरपरिचित, प्रेममय मानव रूप देखेर म फेरि पूर्ण होसमा आएको छु र मेरो मन आफ्नो स्वाभाविक शान्तिमा फर्किएको छ।"

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

अनुभवको पचावट र स्वाभाविक सन्तुलन (Integration and Grounding)

आध्यात्मिक जीवनमा कहिलेकाहीँ अति गहिरो वा विस्मयकारी अनुभव (Spiritual Awakening) हुन्छ: - तर त्यो अनुभवलाई आफ्नो दैनिक जीवनमा सन्तुलित रूपमा उतार्नु (Grounding) उत्तिकै आवश्यक हुन्छ। - 'प्रकृतिं गतः'— आफ्नो स्वाभाविक, सहज र व्यावहारिक जीवनमा फर्कनु नै परिपक्वता हो। - हामी आकाशमा जतिसुकै उचाइमा उडे पनि हाम्रा खुट्टाहरू जमिनमा दृढ हुनुपर्छ। - जीवनलाई सहज, प्रेमपूर्ण र सन्तुलित रूपमा जिउनु नै वास्तविक साधनाको फल हो।

व्यावहारिक सूत्र :

आध्यात्मिक ज्ञानलाई काल्पनिक संसारमा नउडाउनुहोस्; व्यावहारिक जीवनमा शान्त, सचेत र स्वाभाविक भएर प्रस्तुत हुनुहोस्।