अध्याय 12श्लोक 16
Chapter 12 • Verse 16

अध्याय 12 : भक्तियोग

भक्तियोग (श्रीकृष्णलाई प्रिय हुने गुणहरू)

श्रीभगवानुवाच

अनपेक्षः शुचिर्दक्ष उदासीनो गतव्यथः।

सर्वारम्भपरित्यागी यो मद्भक्तः स मे प्रियः॥ १६॥

anapekṣaḥ śucir dakṣa udāsīno gata-vyathaḥ |

sarvārambha-parityāgī yo mad-bhaktaḥ sa me priyaḥ || 16 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

अनपेक्षः (anapekṣaḥ)=कुनै सांसारिक अपेक्षा (चाहना) नराख्नेशुचिः (śucir)=बाहिर र भित्रबाट परम पवित्रदक्षः (dakṣa)=आफ्नो कर्तव्यमा दक्ष, सिपालु र चतुरउदासीनः (udāsīno)=पक्षपातरहित, तटस्थ (उदासिन)गत-व्यथः (gata-vyathaḥ)=चिन्ता, भय र पीडाबाट मुक्तसर्व-आरम्भ-परित्यागी (sarvārambha-parityāgī)=स्वार्थ र अहङ्कारले भरिएका नयाँ-नयाँ सांसारिक प्रपञ्चहरूको त्यागीयः (yo)=जोमत्-भक्तः (mad-bhaktaḥ)=मेरो भक्त छसः मे प्रियः (sa me priyaḥ)=त्यो मलाई अत्यन्त प्रिय छ।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— जो कुनै अपेक्षा राख्दैन, जो बाहिर र भित्रबाट पवित्र छ, जो आफ्नो कर्तव्यमा दक्ष (चतुर) छ, जो पक्षपातरहित तटस्थ छ, जसको सम्पूर्ण मानसिक व्यथा हराएको छ, र जसले अहङ्कारपूर्ण स्वार्थी प्रपञ्चहरू त्यागेको छ— त्यस्तो मेरो भक्त मलाई अत्यन्त प्रिय छ।

महाभारतको परिस्थिति

दक्ष र उदासीन भक्त: कर्मकुशलता र अनासक्ति

यस श्लोकमा श्रीकृष्णले भक्तका छवटा अद्भुत गुणहरू बताउनुभएको छ: १. 'अनपेक्ष'— अरूबाट कुनै आशा नराख्ने (ईश्वरमा मात्र भर पर्ने)। २. 'शुचि'— आचरण र मनको पवित्रता। ३. 'दक्ष'— श्रीकृष्णले भक्तलाई अल्छी वा लाचार भनेका छैनन्; भक्त त आफ्नो कर्तव्यमा अत्यन्त 'दक्ष' (कार्यकुशल) हुन्छ। ४. 'उदासीन'— सांसारिक गुटबन्दी र पक्षपातबाट माथि उठेको। ५. 'गतव्यथ'— विगतका घाउ र पीडाबाट मुक्त। ६. 'सर्वारम्भपरित्यागी'— अहङ्कार बढाउने नयाँ-नयाँ व्यर्थका सांसारिक उपद्रो नगर्ने।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

कार्यकुशलता र भित्री तटस्थता (Efficiency with Detachment)

धेरै मानिसहरू सोच्छन् कि अनासक्त हुनु भनेको काम नजानेको वा अल्छी हुनु हो: - तर गीताको शब्द हेर्नुहोस्— 'दक्षः' (Expert & Efficient)! - सच्चा साधक आफ्नो काममा १००% दक्ष हुन्छ, तर भित्रबाट ऊ 'उदासीन' (तटस्थ) रहन्छ। - ऊ काम गर्दा कुनै व्यक्तिगत स्वार्थको प्रपञ्च रच्दैन (सर्वारम्भपरित्यागी) र अरूबाट कुनै अवास्तविक अपेक्षा राख्दैन (अनपेक्ष)। - यो कर्मकुशलता र अनासक्तिको बेजोड संगम हो।
व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो काममा पूर्ण दक्ष र सिपालु बन्नुहोस्, तर परिणाम र मानिसहरूबाट कुनै अपेक्षा नराखी भित्री रूपमा तटस्थ रहनुहोस्।