Chapter 12 • Verse 18

अध्याय 12 : भक्तियोग

भक्तियोग (श्रीकृष्णलाई प्रिय हुने गुणहरू)

श्रीभगवानुवाच

समः शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमानयोः।

शीतोष्णसुखदुःखेषु समः सङ्गविवर्जितः॥ १८॥

samaḥ śatrau ca mitre ca tathā mānāpamānayoḥ |

śītoṣṇa-sukha-duḥkheṣu samaḥ saṅga-vivarjitaḥ || 18 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

समः (samaḥ)=समान भाव राख्ने•शत्रौ च (śatrau ca)=शत्रुप्रति•मित्रे च (mitre ca)=र मित्रप्रति पनि•तथा (tathā)=त्यसैगरी•मान-अपमानयोः (mānāpamānayoḥ)=मान (सम्मान) र अपमानमा•शीत-उष्ण-सुख-दुःखेषु (śītoṣṇa-sukha-duḥkheṣu)=जाडो, गर्मी, सुख र दुःखमा•समः (samaḥ)=सदा एकरस रहने•सङ्ग-विवर्जितः (saṅga-vivarjitaḥ)=सम्पूर्ण सांसारिक आसक्तिबाट सर्वथा मुक्त।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— जो शत्रु र मित्र दुवैमा समान भाव राख्दछ, मान र अपमानमा सम रहन्छ, जाडो र गर्मी तथा सुख र दुःखमा एकरस रहन्छ, तथा सबै प्रकारका आसक्तिहरूबाट सर्वथा मुक्त छ...

महाभारतको परिस्थिति

शत्रु-मित्र र मानापमानमा समता

युद्धभूमिमा अर्जुनका अगाडि शत्रुहरू (कौरव) र मित्रहरू (पाण्डव) दुवै थिए। श्रीकृष्णले अर्जुनलाई यस्तो आध्यात्मिक उचाइ दिनुहुन्छ जहाँ मानिसको हृदय कसैको प्रशंसामा खुसी भएर बहकिँदैन र कसैको अपमानमा दुःखी भएर कुण्ठित हुँदैन। शत्रु र मित्र दुवैमा उही एउटै परमात्मा व्याप्त छन् भन्ने बुझ्ने साधक कहिल्यै कुनै व्यक्तिप्रति राग वा द्वेषको बन्धनमा पर्दैन।

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

द्वन्द्वहरूभन्दा माथि उठ्नु (Transcending the Dualities of Life)

संसार द्वन्द्वहरू (Dualities) को खेल हो: - सम्मान र अपमान, नाफा र घाटा, प्रशंसा र आलोचना। - यदि हाम्रो मन अरूको बोलीमा निर्भर छ भने हामी अरूको हातको खेलौना बन्छौं; कसैले प्रशंसा गर्दा खुसी हुने र गाली गर्दा दुःखी हुने मानिस कहिल्यै स्वतन्त्र हुन सक्दैन। - साँचो स्वतन्त्रता तब आउँछ जब हामी 'मानापमानयोः समः' बन्छौं। - भित्री आत्मसम्मान अरूको स्वीकृतिमा होइन, आफ्नै आन्तरिक निष्ठामा अडिएको हुन्छ।

व्यावहारिक सूत्र :

अरूको प्रशंसा र अपमानले आफ्नो मनको शान्ति नगुमाउनुहोस्; सुख-दुःख दुवैमा चट्टानझैं स्थिर रहनुहोस्।