Chapter 12 • Verse 19

अध्याय 12 : भक्तियोग

भक्तियोग (श्रीकृष्णलाई प्रिय हुने गुणहरू)

श्रीभगवानुवाच

तुल्यनिन्दास्तुतिर्मौनी सन्तुष्टो येन केनचित्।

अनिकेतः स्थिरमतिर्भक्तिमान्मे प्रियो नरः॥ १९॥

tulya-nindā-stutir maunī santuṣṭo yena kenacit |

aniketaḥ sthira-matir bhaktimān me priyo naraḥ || 19 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

तुल्य-निन्दा-स्तुतिः (tulya-nindā-stutir)=निन्दा (गाली) र स्तुति (प्रशंसा) लाई समान मान्ने•मौनी (maunī)=मननशील तथा संयमित वाणी भएको (मौन)•सन्तुष्टः (santuṣṭo)=सधैं सन्तुष्ट रहने•येन केनचित् (yena kenacit)=जुनसुकै परिस्थिति वा जे-जति प्राप्त हुन्छ त्यसैमा•अनिकेतः (aniketaḥ)=घर वा स्थानमा ममता (आसक्ति) नराख्ने•स्थिर-मतिः (sthira-matir)=स्थिर बुद्धि भएको•भक्तिमान् (bhaktimān)=भक्तियुक्त•मे प्रियः नरः (me priyo naraḥ)=त्यस्तो मानिस मलाई अत्यन्त प्रिय छ।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— ...जसका लागि निन्दा र प्रशंसा समान छन्, जो मननशील एवं मौन (संयमित) छ, जे-जति प्राप्त हुन्छ त्यसैमा सधैं सन्तुष्ट रहन्छ, घर वा स्थानप्रति ममता नभएको तथा जसको बुद्धि स्थिर छ— त्यस्तो भक्तियुक्त मानिस मलाई अत्यन्त प्रिय छ।

महाभारतको परिस्थिति

तुल्यनिन्दास्तुति र अनिकेत भक्तको परिपक्वता

श्रीकृष्णले भक्त लक्षणको उपसंहार गर्दै अत्यन्त गहिरो आन्तरिक स्थितिको चित्रण गर्नुभएको छ: 'तुल्यनिन्दास्तुतिः'— कसैले प्रशंसा गर्दा अहंकार नबढ्ने र कसैले आलोचना गर्दा आत्मबल नघट्ने। 'मौनी'— केवल बाहिरी बोली बन्द गर्नु मात्र होइन, मनभित्रका व्यर्थ तर्कहरू शान्त हुनु। 'अनिकेतः'— घर नै नभएको जोगी मात्र होइन, बरु भव्य महलमा बस्दा पनि त्यो ईश्वरीय सम्पत्ति हो, मेरो निजी होइन भन्ने अनासक्ति हुनु। 'स्थिरमतिः'— जसको बुद्धि सत्यमा अचल छ।

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

आन्तरिक घर र प्रशंसा-निन्दाको पार (The Unshakeable Home Within)

हामी बाहिरी घर र बाहिरी मानिसहरूको धारणामा आफ्नो पहिचान खोज्छौं: - तर मानिसको बोली मौसमजस्तै बदलिन्छ— आज प्रशंसा गर्नेले भोलि निन्दा गर्छ। - जब तपाईं बुझ्नुहुन्छ कि निन्दा र प्रशंसा दुवै हावाका झोक्का मात्र हुन्, तब तपाईं 'तुल्यनिन्दास्तुतिः' बन्नुहुन्छ। - तपाईंको वास्तविक घर (अनिकेत) कुनै इँटा-ढुङ्गाको पर्खाल होइन, तपाईंको आफ्नै भित्री शुद्ध आत्मा हो। - जहाँ जे जस्तो परिस्थिति आउँछ, त्यसमै रमाउन सक्नु नै जीवनको सर्वोच्च स्वतन्त्रता हो।

व्यावहारिक सूत्र :

निन्दा र प्रशंसा दुवैलाई समान रूपमा लिनुहोस्; आफ्नो भित्री शान्ति र स्थिरतामा सधैं सन्तुष्ट रहनुहोस्।