अध्याय 12श्लोक 5
Chapter 12 • Verse 5

अध्याय 12 : भक्तियोग

भक्तियोग (श्रीकृष्णलाई प्रिय हुने गुणहरू)

श्रीभगवानुवाच

क्लेशोऽधिकतरस्तेषामव्यक्तासक्तचेतसाम्।

अव्यक्ता हि गतिर्दुःखं देहवद्भिरवाप्यते॥ ५॥

kleśo 'dhikataras teṣām avyaktāsakta-cetasām |

avyaktā hi gatir duḥkhaṁ dehavadbhir avāpyate || 5 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

क्लेशः (kleśo)=कष्ट, परिश्रम वा कठिनाइअधिकतरः (adhikataras)=धेरै गुणा बढी (अत्यधिक)तेषाम् (teṣām)=ती साधकहरूको हुन्छअव्यक्त-आसक्त-चेतसाम् (avyaktāsakta-cetasām)=जसको चित्त निराकार अव्यक्त ब्रह्ममा टाँसिएको (आसक्त) छअव्यक्ता (avyaktā)=निराकार ब्रह्मकोहि (hi)=किनभने निश्चय नैगतिः (gatir)=प्राप्ति वा मार्गदुःखम् (duḥkhaṁ)=ठूलो दुःख र कष्टका साथदेहवद्भिः (dehavadbhir)=देहधारी (शरीरको अभिमान भएका) मनुष्यहरूद्वाराअवाप्यते (avāpyate)=प्राप्त गर्न सकिन्छ।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— तर अव्यक्त निराकार ब्रह्ममा मन टाँस्ने साधकहरूका लागि कठिनाइ र कष्ट धेरै गुणा बढी हुन्छ; किनभने जबसम्म मानिसमा देहाभिमान (शरीरप्रतिको चेतना) रहन्छ, तबसम्म निराकारको मार्ग ठूलो कष्टले मात्र प्राप्त गर्न सकिन्छ।

महाभारतको परिस्थिति

देहाभिमानी जीवका लागि निराकार मार्गको कठिनता

श्रीकृष्णले यहाँ कुनै मार्गलाई गलत नभनी व्यावहारिक यथार्थ सम्झाउनुहुन्छ। जबसम्म मनुष्यले आफूलाई 'शरीर' सम्झन्छ (म कृष्ण, म अर्जुन, म अग्लो, म होचो), तबसम्म उसको मन कुनै न कुनै नाम र रूपमै चल्छ। आँखा चिम्लेर शून्य वा निराकार सोच्न खोज्दा पनि मनमा अन्धकार वा आकाशकै रूप आउँछ। आफू साकार शरीरमा बस्ने अनि परमात्मालाई पूर्ण निराकारमा ध्यान गर्न खोज्नु अत्यन्त कष्टकर हुन्छ ('क्लेशोऽधिकतरः')। त्यसैले साधारण मनुष्यका लागि सगुण साकार भक्तिमार्ग नै सहज, स्वाभाविक र सुरक्षित बाटो हो।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

मानव मनोविज्ञान र सहज अध्यात्म (Human Psychology and Practical Spirituality)

मनुष्यको मनलाई एकाग्र हुन कुनै न कुनै आधार (Anchor) चाहिन्छ: - अमूर्त विचारहरू (Abstract concepts) मा मन धेरै बेर टिक्न सक्दैन; छिट्टै थाक्छ वा निद्रामा खस्छ। - तर जब हामी भगवान्को सुन्दर रूप, मधुर नाम, मन्द मुस्कान वा दिव्य कथासँग जोडिन्छौं, तब मन स्वतः एकाग्र र आनन्दित हुन्छ। - आफ्ना कमजोरी र सीमिततालाई नस्वीकारी जबर्जस्ती अति उच्च बौद्धिक साधना गर्न खोज्दा तनाव र निराशा आउँछ। - आफ्नो मनोविज्ञान बुझेर सहज भक्तिमार्ग रोज्नु नै व्यावहारिक बुद्धिमत्ता हो।
व्यावहारिक सूत्र :

अमूर्त सिद्धान्तहरूमा अल्झिएर मनलाई क्लेश नदिनुहोस्; प्रेम, प्रार्थना र सेवाको सरल एवं सहज मार्ग अपनाउनुहोस्।