अध्याय 13श्लोक 18
Chapter 13 • Verse 18

अध्याय 13 : क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोग

शरीर र आत्माको फरक (क्षेत्र र क्षेत्रज्ञ)

श्रीभगवानुवाच

इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः।

मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते॥ १८॥

iti kṣetraṁ tathā jñānaṁ jñeyaṁ coktaṁ samāsataḥ |

mad-bhakta etad vijñāya mad-bhāvāyopapadyate || 18 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

इति (iti)=यस प्रकारक्षेत्रम् (kṣetraṁ)=क्षेत्र (शरीर र प्रकृतिका २४ तत्त्व तथा विकारहरू)तथा ज्ञानम् (tathā jñānaṁ)=तथा ज्ञान (अमानित्वादि २० सद्गुणहरू)ज्ञेयम् च (jñeyaṁ ca)=र ज्ञेय (परब्रह्म परमात्मा)उक्तम् (uktaṁ)=बताइएको छसमासतः (samāsataḥ)=संक्षेपमामत्-भक्तः (mad-bhakta)=मेरो अनन्य भक्तलेएतत् (etat)=यस त्रिविध सत्यलाईविज्ञाय (vijñāya)=तत्वतः राम्रोसँग बुझेरमत्-भावाय (mad-bhāvāya)=मेरो स्वरूप (परम भाव/मोक्ष) लाईउपपद्यते (upapadyate)=प्राप्त हुन योग्य बन्दछ।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— यस प्रकार मैले क्षेत्र (शरीर/प्रकृति), ज्ञान (२० आन्तरिक सद्गुणहरू), र ज्ञेय (परब्रह्म परमात्मा)— यी तीनै विषयहरू संक्षेपमा बताएको छु। मेरो अनन्य भक्तले यस परम रहस्यलाई तत्वतः बुझेर मेरो नै दिव्य स्वरूप (मोक्ष) प्राप्त गर्न योग्य बन्दछ।

महाभारतको परिस्थिति

क्षेत्र, ज्ञान र ज्ञेयको त्रिवेणी र भक्तिको समन्वय

श्रीकृष्णले यहाँ १३औं अध्यायको पहिलो मुख्य खण्डको सुन्दर उपसंहार गर्नुभएको छ: १. क्षेत्र: के त्याग्ने? शरीर, इन्द्रिय र मनका विकारहरूलाई अनासक्त भएर हेर्ने। २. ज्ञान: के अपनाउने? अमानित्व, अहिंसा, सरलता र आत्मसंयमजस्ता २० सद्गुणहरूलाई जीवनमा उतार्ने। ३. ज्ञेय: कसलाई प्राप्त गर्ने? आफ्नै हृदयमा ज्योतिहरूको ज्योति बनेर बसेको परब्रह्मलाई साक्षात्कार गर्ने। अनि श्रीकृष्णले फेरि सम्झाउनुहुन्छ— यो गम्भीर ज्ञान केवल बौद्धिक पण्डितले होइन, 'मद्भक्तः' (मेरो अनन्य भक्तले) मात्र आत्मसात् गर्न सक्छ; किनभने भक्तिको आद्रताविना शुष्क ज्ञानले अहंकार मात्र बढाउँछ।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

ज्ञान र भक्तिको सुन्दर सङ्गम (The Harmonious Marriage of Knowledge and Devotion)

ज्ञान र भक्ति एकअर्काका विरोधी होइनन्, बरु एउटै चराका दुई पखेटा हुन्: - भक्तिविनाको ज्ञान केवल शुष्क तर्क (Arid Intellectualism) बन्न पुग्छ। - र ज्ञानविनाको भक्ति अन्धविश्वास (Blind Sentimentalism) मा फस्न सक्छ। - जब ज्ञान (क्षेत्र-क्षेत्रज्ञको विवेक) र भक्ति (ईश्वरप्रतिको अनन्य प्रेम) एकै ठाउँमा मिल्छन्, तब मनुष्य 'मद्भावाय' अर्थात् ईश्वरीय चेतनामा पूर्णतया रूपान्तरित हुन्छ।
व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो विवेक (ज्ञान) र हृदयको प्रेम (भक्ति) दुवैलाई सन्तुलित बनाउनुहोस्; यसले तपाईंलाई पूर्णता र मोक्ष प्रदान गर्नेछ।