Chapter 13 • Verse 19

अध्याय 13 : क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोग

शरीर र आत्माको फरक (क्षेत्र र क्षेत्रज्ञ)

श्रीभगवानुवाच

प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि।

विकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसम्भवान्॥ १९॥

prakṛtiṁ puruṣaṁ caiva viddhy anādī ubhāv api |

vikārāṁś ca guṇāṁś caiva viddhi prakṛti-sambhavān || 19 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

प्रकृतिम् (prakṛtiṁ)=प्रकृति (जड त्रिगुणात्मिका शक्ति)•पुरुषम् च एव (puruṣaṁ caiva)=र पुरुष (चेतन जीवात्मा/परमात्मा) लाई पनि•विद्धि (viddhi)=तिमीले जान•अनादी (anādī)=अनादि (जसको कुनै सुरुवात छैन)•उभौ अपि (ubhāv api)=यी दुवैलाई नै•विकारान् च (vikārāṁś ca)=सम्पूर्ण शारीरिक र मानसिक विकारहरूलाई•गुणान् च एव (guṇāṁś caiva)=र तीन गुण (सत्त्व, रज, तम) लाई पनि•विद्धि (viddhi)=जान•प्रकृति-सम्भवान् (prakṛti-sambhavān)=प्रकृतिबाट नै उत्पन्न भएका हुन् भनी।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— प्रकृति (जड शक्ति) र पुरुष (चेतन आत्मा)— यी दुवैलाई नै तिमी अनादि (शुरुवातरहित) जान। तथा सम्पूर्ण शारीरिक एवं मानसिक विकारहरूलाई र प्रकृतिका तीन गुणहरूलाई (सत्त्व, रज, तम) केवल प्रकृतिबाट नै उत्पन्न भएका हुन् भनी बुझ।

महाभारतको परिस्थिति

प्रकृति र पुरुष: सांख्य र वेदान्तको सनातन द्वन्द्व

श्रीकृष्णले यहाँ अनादि कालदेखि चल्दै आएको सृष्टिको मूल इन्जिन— प्रकृति र पुरुषको सम्बन्ध खोल्नुभएको छ। प्रकृति भनेको जड पदार्थ (Matter/Energy) हो, र पुरुष भनेको चेतन आत्मा (Consciousness) हो। यी दुवै अनादि हुन्, अर्थात् यिनको कुनै सुरुवातको मिति छैन। तर मुख्य कुरा के हो भने— शरीरमा जति पनि परिवर्तन आउँछन् (रोग, बुढ्यौली, जन्म, मृत्यु) र मनमा जति पनि भावना आउँछन् (सुख, दुःख, काम, क्रोध)— ती सबै प्रकृतिका तीन गुणबाट उत्पन्न भएका हुन्; चेतन पुरुष (आत्मा) मा कुनै विकार हुँदैन।

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

प्रकृतिको नाटक र साक्षी पुरुष (The Dance of Nature and the Silent Observer)

हामी किन दुःखी हुन्छौं? - किनभने हामी प्रकृतिका विकारहरू (मनको अशान्ति, शरीरको रोग) लाई 'मेरो आफ्नै स्वरूप' ठान्छौं। - तर गीता भन्छ— प्रकृति केवल एउटा रंगमञ्च हो जहाँ सत्त्व, रज र तमका तीन गुणहरू नाच्छन्। - तपाईं त्यो नाच होइन, तपाईं त त्यो नाचलाई हेर्ने शान्त दर्शक (पुरुष) हुनुहुन्छ। - जब तपाईं बुझ्नुहुन्छ कि रिस, लोभ वा चिन्ता प्रकृतिको गुण हो, मेरो आत्मा त सधैं शुद्ध र मुक्त छ— तब तपाईंको मन तुरुन्तै शान्त हुन्छ।

व्यावहारिक सूत्र :

मनमा उठ्ने विकार र परिवर्तनहरूलाई प्रकृतिको खेल सम्झनुहोस्; आफूलाई ती विकारहरूबाट सर्वथा अछूतो र नित्य साक्षी आत्मा जान्नुहोस्।