अध्याय 13 : क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोग
शरीर र आत्माको फरक (क्षेत्र र क्षेत्रज्ञ)
पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान्।
कारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु॥ २१॥
puruṣaḥ prakṛti-stho hi bhuṅkte prakṛti-jān guṇān |
kāraṇaṁ guṇa-saṅgo 'sya sad-asad-yoni-janmasu || 21 ||
पदच्छेद र शब्दार्थ
पुरुषः (puruṣaḥ)=जीवात्मा (पुरुष)•प्रकृति-स्थः हि (prakṛti-stho hi)=प्रकृतिमा स्थित भएको (शरीरसँग तादात्म्य राखेको) कारणले निश्चय नै•भुङ्क्ते (bhuṅkte)=भोग्दछ•प्रकृति-जान् गुणान् (prakṛti-jān guṇān)=प्रकृतिबाट उत्पन्न भएका तीन गुणहरू (सत्त्व, रज, तम) का सुख-दुःखादि विषयहरूलाई•कारणम् (kāraṇaṁ)=मुख्य कारण हो•गुण-सङ्गः (guṇa-saṅgo)=ती गुणहरूसँगको आसक्ति वा सङ्गत•अस्य (asya)=यस जीवात्माको•सत्-असत्-योनि-जन्मसु (sad-asad-yoni-janmasu)=असल (देवता, ऋषि आदि उच्च) वा खराब (पशु, कीट आदि नीच) योनिहरूमा बारम्बार जन्म लिनुको।
सरल नेपाली अनुवाद
श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— प्रकृतिमा स्थित भएको (शरीरसँग आफूलाई एउटै मान्ने) जीवात्माले नै प्रकृतिबाट उत्पन्न भएका सुख-दुःखादि गुणहरूलाई भोग्दछ; र ती गुणहरूसँगको आसक्ति (सङ्गत) नै यस जीवात्माले असल वा खराब योनिहरूमा बारम्बार जन्म लिनुको मुख्य कारण हो।
पुनर्जन्मको मूल रहस्य: गुणहरूको आसक्ति नै बन्धनको डोरी
बन्धन र मुक्तिको चाबी (Breaking Free from Conditioned Attachments)
प्रकृतिका तीन गुणहरू (सत्त्व, रज, तम) सँग अत्यधिक टाँसिन छाड्नुहोस्; अनासक्त साक्षी बनेर जन्म-मरणको चक्रबाट मुक्त हुनुहोस्।