Chapter 13 • Verse 22

अध्याय 13 : क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोग

शरीर र आत्माको फरक (क्षेत्र र क्षेत्रज्ञ)

श्रीभगवानुवाच

उपद्रष्टानुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः।

परमात्मेति चाप्युक्तो देहेऽस्मिन्पुरुषः परः॥ २२॥

upadraṣṭānumantā ca bhartā bhoktā maheśvaraḥ |

paramātmeti cāpy ukto dehe 'smin puruṣaḥ paraḥ || 22 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

उपद्रष्टा (upadraṣṭā)=नजिकै बसेर चुपचाप हेर्ने साक्षी (उपद्रष्टा)•अनुमन्ता च (anumantā ca)=अनुमति दिने सम्मतिदाता (अनुमन्ता)•भर्ता (bhartā)=प्राण र शरीरलाई धारण तथा पोषण गर्ने (भर्ता)•भोक्ता (bhoktā)=चैतन्य रूपले अनुभव गर्ने (भोक्ता)•महेश्वरः (maheśvaraḥ)=परम नियन्त्रक र शासक (महेश्वर)•परम-आत्मा इति (paramātmeti)='परमात्मा' भनेर•च अपि उक्तः (cāpy ukto)=पनि शास्त्रहरूमा भनिएको छ•देहे अस्मिन् (dehe 'smin)=यस मानव शरीरभित्र विद्यमान•पुरुषः परः (puruṣaḥ paraḥ)=प्रकृतिभन्दा पर रहेको दिव्य परम पुरुषलाई।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— यस शरीरभित्र विद्यमान प्रकृतिभन्दा परको दिव्य परम पुरुष (आत्मा) लाई नजिकै बसेर हेर्ने साक्षी (उपद्रष्टा), अनुमति दिने सम्मतिदाता (अनुमन्ता), सबैलाई धारण गर्ने पालक (भर्ता), चैतन्य रूपले अनुभव गर्ने (भोक्ता), परम नियन्त्रक (महेश्वर), तथा 'परमात्मा' भनेर पनि भनिएको छ।

महाभारतको परिस्थिति

शरीरभित्रको परम पुरुषका छवटा दिव्य रूपहरू

श्रीकृष्णले यहाँ हाम्रो आफ्नै शरीरभित्र बस्ने अन्तरात्माको ६ तहको आध्यात्मिक गहिराइ खोल्नुभएको छ: १. 'उपद्रष्टा' (The Silent Watcher): जसरी खेलकुदमा रेफ्री वा अम्पायर खेलभन्दा अलग बसेर केवल हेर्छ, आत्माले शरीर र मनका सबै क्रियाकलाप नजिकै बसेर हेरिरहेको छ। २. 'अनुमन्ता' (The Permitter): तपाईं असल वा खराब काम गर्न खोज्दा भित्रबाट अनुमति दिने वा विवेकले सचेत गराउने। ३. 'भर्ता' (The Sustainer): शरीरका अर्बौं कोशिकाहरूलाई जीवन र प्राण दिएर धान्ने। ४. 'भोक्ता' (The Experiencer): जीवनको आनन्दको शुद्ध अनुभव लिने। ५. 'महेश्वर' (The Sovereign): शरीर र प्रकृतिको परम मालिक। ६. 'परमात्मा' (The Supreme Self): जो वास्तवमा परब्रह्मभन्दा अभिन्न छ।

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

साक्षीदेखि परमात्मासम्मको भित्री यात्रा (The Ladder of Inner Awakening)

हाम्रो आध्यात्मिक विकास यसरी अघि बढ्छ: - पहिले हामी 'उपद्रष्टा' बन्छौं— आफ्ना विचार र भावनाहरूलाई तटस्थ भएर हेर्ने साक्षी। - त्यसपछि 'अनुमन्ता' बन्छौं— केवल धर्म र विवेकपूर्ण विचारलाई मात्र अनुमति दिने। - बिस्तारै हामी बुझ्छौं कि हामी यो कमजोर शरीर होइनौं, बरु सम्पूर्ण शरीरलाई धान्ने 'भर्ता' र 'महेश्वर' हौं। - र अन्तमा साक्षात्कार हुन्छ कि यो आत्मा नै साक्षात् 'परमात्मा' हो। - यो बोध भएपछि मानिस सम्पूर्ण दुःख, हीनताबोध र बन्धनबाट सदाका लागि मुक्त हुन्छ।

व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो शरीरभित्रको त्यो नित्य साक्षी 'उपद्रष्टा' र 'परमात्मा' लाई अनुभव गर्नुहोस्; तपाईं कुनै तुच्छ जीव होइन, साक्षात् चैतन्य हुनुहुन्छ।