Chapter 13 • Verse 23

अध्याय 13 : क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोग

शरीर र आत्माको फरक (क्षेत्र र क्षेत्रज्ञ)

श्रीभगवानुवाच

य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैः सह।

सर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽभिजायते॥ २३॥

ya evaṁ vetti puruṣaṁ prakṛtiṁ ca guṇaiḥ saha |

sarvathā vartamāno 'pi na sa bhūyo 'bhijāyate || 23 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

यः (yaḥ)=जो मानिसले•एवम् (evaṁ)=यस प्रकार (तत्वतः)•वेत्ति (vetti)=जान्दछ वा साक्षात्कार गर्दछ•पुरुषम् (puruṣaṁ)=परम पुरुष (चेतन आत्मा) लाई•प्रकृतिम् च (prakṛtiṁ ca)=र प्रकृतिलाई•गुणैः सह (guṇaiḥ saha)=ती तीन गुणहरू (सत्त्व, रज, तम) सहित•सर्वथा (sarvathā)=सबै प्रकारका परिस्थितिहरूमा•वर्तमानः अपि (vartamāno 'pi)=वर्तमानमा व्यवहार गरिरहेको भए पनि•न सः (na saḥ)=त्यो मानिस कहिल्यै•भूयः (bhūyo)=पुनः फेरि•अभिजायते (abhijāyate)=जन्म लिँदैन (जन्म-मरणको बन्धनमा फस्दैन)।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— जसले यस प्रकार पुरुष (आत्मा) लाई र तीन गुणहरूसहितको प्रकृतिलाई तत्वतः जान्दछ, त्यो व्यक्ति यस संसारमा सबै प्रकारका सांसारिक कर्तव्यहरू निर्वाह गरिरहेको भए तापनि फेरि कहिल्यै जन्म-मृत्युको बन्धनमा फस्दैन (मुक्त हुन्छ)।

महाभारतको परिस्थिति

जीवन्मुक्ति: संसारमा रहेर पनि बन्धनमुक्त

यो श्लोक 'जीवन्मुक्ति' (Living Liberation) को परम घोषणा हो। श्रीकृष्णले अर्जुनको सबैभन्दा ठूलो संशय मेटाउनुभएको छ— अर्जुनलाई लागेको थियो कि मोक्ष पाउन युद्ध छाडेर जङ्गल जानुपर्छ वा सबै कर्म त्याग्नुपर्छ। तर श्रीकृष्ण भन्नुहुन्छ— 'सर्वथा वर्तमानोऽपि' (चाहे तिमी राजा बन, चाहे युद्ध लड, चाहे गृहस्थी चलाऊ)— यदि तिम्रो भित्र यो यथार्थ स्पष्ट छ कि म प्रकृति होइन, म त शुद्ध साक्षी पुरुष हुँ, भने तिमी संसारको बीचमा रहेर पनि कहिल्यै बन्धनमा पर्दैनौ; तिम्रो पुनर्जन्मको बन्धन सधैंका लागि काटिन्छ।

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

संसारमा कमलको फूलझैं बाँच्नु (Living in the World, Not of the World)

धेरै मानिसहरू अध्यात्मलाई सांसारिक जिम्मेवारीबाट भाग्ने बाहना बनाउँछन्: - तर गीताको अध्यात्म पलायनवाद (Escapism) होइन, परम जागृति हो। - जसरी कमलको पात पानीमा डुबेर पनि पानीबाट अछूतो रहन्छ, त्यसरी नै ज्ञानी मानिस संसारका सबै कर्तव्य पूरा गर्छ तर भित्री रूपमा ती कर्महरूमा कहिल्यै लतपत हुँदैन। - ज्ञान बाहिरी जीवन बदल्नु होइन, भित्री दृष्टि बदल्नु हो। - जब दृष्टि बदलिन्छ, तब साधारण जीवन नै मुक्तिको लीला बन्दछ।

व्यावहारिक सूत्र :

आफ्ना सांसारिक कर्तव्यहरू कुशलतापूर्वक पूरा गर्नुहोस्, तर भित्री रूपमा सधैं साक्षी आत्मामा अडिग रहनुहोस्; तपाईं यसै जीवनमा मुक्त हुनुहुनेछ।