अध्याय 13श्लोक 24
Chapter 13 • Verse 24

अध्याय 13 : क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोग

शरीर र आत्माको फरक (क्षेत्र र क्षेत्रज्ञ)

श्रीभगवानुवाच

ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना।

अन्ये साङ्ख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे॥ २४॥

dhyānenātmani paśyanti kecid ātmānam ātmanā |

anye sāṅkhyena yogena karma-yogena cāpare || 24 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

ध्यानेन (dhyānena)=ध्यानयोग (एकान्त ध्यान) द्वाराआत्मनि (ātmani)=आफ्नै अन्तःकरणभित्रपश्यन्ति (paśyanti)=प्रत्यक्ष साक्षात्कार गर्दछन्केचित् (kecid)=कतिपय साधकहरूलेआत्मानम् (ātmānam)=परमात्मा (आत्मा) लाईआत्मना (ātmanā)=आफ्नै शुद्ध मन र बुद्धिद्वाराअन्ये (anye)=अरू कतिपय साधकहरूलेसाङ्ख्येन योगेन (sāṅkhyena yogena)=सांख्ययोग (ज्ञानयोग वा विवेक-विचार) द्वाराकर्म-योगेन च (karma-yogena ca)=र निष्काम कर्मयोगद्वाराअपरे (apare)=अन्य कतिपय साधकहरूले।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— कतिपय साधकहरूले ध्यानयोगद्वारा आफ्नै शुद्ध अन्तःकरणमा आत्मालाई प्रत्यक्ष अनुभव गर्दछन्; अरू कतिपयले सांख्ययोग (ज्ञान र विवेक-विचार) द्वारा साक्षात्कार गर्दछन्; र अन्य कतिपय साधकहरूले निष्काम कर्मयोगद्वारा परमात्मालाई प्राप्त गर्दछन्।

महाभारतको परिस्थिति

आत्म-साक्षात्कारका तीन प्रमुख राजमार्गहरू

श्रीकृष्णले यहाँ स्पष्ट पार्नुभएको छ कि सत्य एउटै भए तापनि मानिसहरूको स्वभाव, संस्कार र योग्यता फरक-फरक हुन्छ: १. ध्यानयोगी: जो अन्तर्मुखी छन्, उनीहरू ध्यान र प्राणायामद्वारा आफ्नै हृदयमा ज्योतिस्वरूप आत्मा देख्छन्। २. ज्ञानयोगी (सांख्ययोगी): जो तीक्ष्ण बुद्धि भएका दार्शनिक छन्, उनीहरू 'म यो शरीर होइन' भन्ने विवेक-विचारद्वारा सत्यमा पुग्छन्। ३. कर्मयोगी: जो क्रियाशील र कर्मठ छन्, उनीहरू समाज र संसारमा निष्काम भावले कर्तव्य पालन गर्दै चित्त शुद्ध गरी मोक्ष पाउँछन्। श्रीकृष्णको दृष्टिमा कुनै पनि बाटो सानो वा ठूलो छैन; सबै बाटो त्यही एउटै परम सत्यमा पुग्छन्।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

आफ्नो स्वभाव अनुकूलको बाटो रोज्नु (Finding Your Unique Spiritual Path)

धेरै मानिसहरू अरूको देखासिकी गरेर साधना गर्न खोज्दा असफल हुन्छन्: - यदि तपाईंको स्वभाव सक्रिय छ र तपाईं जबर्जस्ती आँखा चिम्लेर बस्न खोज्नुभयो भने मनमा छटपटी हुन्छ। - आफ्नो प्रकृतिको सम्मान गर्नुहोस्! - यदि विचार र तर्क मनपर्छ भने ज्ञानयोग रोज्नुहोस्। - यदि एकान्त र शान्ति मनपर्छ भने ध्यानयोग रोज्नुहोस्। - र यदि काम र सेवा मनपर्छ भने निष्काम कर्मयोग रोज्नुहोस्। - मार्ग जे रोजे पनि इमान्दारी र निष्कामता हुनुपर्छ।
व्यावहारिक सूत्र :

अरूको देखासिकी नगर्नुहोस्; आफ्नो स्वभाव पहिचान गरी ध्यान, ज्ञान वा कर्मयोगमध्ये जुन सुहाउँछ त्यसैमा निष्ठापूर्वक लाग्नुहोस्।