Chapter 13 • Verse 3

अध्याय 13 : क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोग

शरीर र आत्माको फरक (क्षेत्र र क्षेत्रज्ञ)

श्रीभगवानुवाच

तत्क्षेत्रं यच्च यादृक्च यद्विकारि यतश्च यत्।

स च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे शृणु॥ ३॥

tat kṣetraṁ yac ca yādṛk ca yad-vikāri yataś ca yat |

sa ca yo yat-prabhāvaś ca tat samāsena me śṛṇu || 3 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

तत् क्षेत्रम् (tat kṣetraṁ)=त्यो क्षेत्र (शरीर वा दृश्य प्रकृति)•यत् च (yac ca)=जस्तो स्वरूपको छ•यादृक् च (yādṛk ca)=र कस्तो प्रकृतिको छ•यत्-विकारि (yad-vikāri)=त्यसमा कुन-कुन विकारहरू (परिवर्तनहरू) आउँछन्•यतः च यत् (yataś ca yat)=र कुन कारणबाट के-के उत्पन्न हुन्छ•सः च यः (sa ca yo)=तथा त्यो क्षेत्रज्ञ (आत्मा) को हो•यत्-प्रभावः च (yat-prabhāvaś ca)=र उसको कस्तो प्रभाव, सामर्थ्य र महिमा छ•तत् (tat)=त्यो सबै कुरा•समासेन (samāsena)=संक्षेपमा तर स्पष्ट रूपमा•मे (me)=मबाट•शृणु (śṛṇu)=सुन।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— त्यो क्षेत्र (शरीर/प्रकृति) के हो, कस्तो प्रकृतिको छ, यसमा कुन-कुन विकार (परिवर्तनहरू) आउँछन्, र यो कुन कारणबाट कसरी उत्पन्न हुन्छ; तथा त्यो क्षेत्रज्ञ (आत्मा) को हो र उसको कस्तो प्रभाव एवं सामर्थ्य छ— यी सबै कुराहरू अब मबाट संक्षेपमा ध्यान दिएर सुन।

महाभारतको परिस्थिति

विषय प्रवेशको वैज्ञानिक रूपरेखा (The Scientific Framework of Inquiry)

श्रीकृष्णले यहाँ कुनै अन्धविश्वास वा काल्पनिक कुरा प्रस्तुत गर्नुभएको छैन। यो एक पूर्ण वैज्ञानिक र दार्शनिक अनुसन्धान (Scientific Methodology) को रूपरेखा हो: १. क्षेत्रको स्वरूप (यच्च यादृक्च): शरीर र दृश्य प्रकृति के-के मिलेर बनेको छ? २. क्षेत्रका परिवर्तनहरू (यद्विकारि): यसमा इच्छा, द्वेष, सुख, दुःख आदि विकार कसरी उठ्छन्? ३. क्षेत्रको उत्पत्ति (यतश्च यत्): प्रकृतिबाट यो संसार कसरी प्रस्फुटित हुन्छ? ४. क्षेत्रज्ञको पहिचान (स च यः): यो सबैलाई अवलोकन गर्ने अन्तरात्मा को हो? ५. क्षेत्रज्ञको प्रभाव (यत्प्रभावश्च): त्यस आत्माको शक्ति र सर्वव्यापकता कस्तो छ? यो अध्याय अध्यात्मको प्रयोगशाला हो।

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

आफ्नो शरीर र मनको निष्पक्ष अनुसन्धान (Objective Self-Observation)

हामी बाहिरी संसारका वस्तुहरूको अनुसन्धान गर्न वैज्ञानिक बन्छौं: - तर के हामीले कहिल्यै आफ्नै भित्री यन्त्र— यो शरीर, यो मन, यी भावनाहरू— को निष्पक्ष अनुसन्धान गरेका छौं? - जब मनमा रिस वा लोभ उठ्छ, त्यो कहाँबाट आयो? त्यो के हो? के म त्यो रिस हुँ कि म त्यो रिसलाई हेर्ने साक्षी हुँ? - श्रीकृष्णको यो रूपरेखाले हामीलाई आफ्नै जीवनको अनुसन्धानकर्ता बन्न प्रेरित गर्छ। - जब तपाईं आफ्ना विचार र विकारहरूलाई तटस्थ भएर अवलोकन गर्न थाल्नुहुन्छ, तब ती विकारहरू स्वतः शान्त हुन्छन्।

व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो मनमा उठ्ने विचार, इच्छा र रिसलाई नढाँटी तटस्थ वैज्ञानिकले झैं अवलोकन गर्नुहोस्; जागरूकताले नै विकारहरूलाई समाप्त गर्दछ।