Chapter 13 • Verse 5

अध्याय 13 : क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोग

शरीर र आत्माको फरक (क्षेत्र र क्षेत्रज्ञ)

श्रीभगवानुवाच

महाभूतान्यहङ्कारो बुद्धिरव्यक्तमेव च।

इन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचराः॥ ५॥

mahā-bhūtāny ahaṅkāro buddhir avyaktam eva ca |

indriyāṇi daśaikaṁ ca pañca cendriya-gocarāḥ || 5 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

महा-भूतानि (mahā-bhūtāny)=पाँच महाभूतहरू (आकाश, वायु, अग्नि, जल र पृथ्वी)•अहङ्कारः (ahaṅkāro)=अहङ्कार तत्त्व (व्यक्तिगत पहिचान/अहम्-भाव)•बुद्धिः (buddhir)=बुद्धि तत्त्व (महत्-तत्त्व वा विवेक/निर्णय शक्ति)•अव्यक्तम् एव च (avyaktam eva ca)=र अव्यक्त मूल प्रकृति (त्रिगुणात्मिका माया)•इन्द्रियाणि दश (indriyāṇi daśa)=दसवटा इन्द्रियहरू (पाँच ज्ञानेन्द्रिय: आँखा, कान, नाक, जिब्रो, छाला; र पाँच कर्मेन्द्रिय: वाक्, हात, खुट्टा, उपस्थ, गुदा)•एकम् च (ekaṁ ca)=र एघारौं मन•पञ्च च (pañca ca)=तथा पाँचवटा•इन्द्रिय-गोचराः (indriya-gocarāḥ)=इन्द्रियका विषयहरू (शब्द, स्पर्श, रूप, रस र गन्ध)।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— पाँच महाभूतहरू (आकाश, वायु, अग्नि, जल, पृथ्वी), अहङ्कार, बुद्धि, अव्यक्त मूल प्रकृति, दस इन्द्रियहरू (पाँच ज्ञानेन्द्रिय र पाँच कर्मेन्द्रिय), एघारौं मन, तथा पाँच इन्द्रियका विषयहरू (शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गन्ध)— यी चौबीस तत्त्वहरू मिलेर नै यो 'क्षेत्र' (भौतिक तथा सूक्ष्म शरीर) बनेको छ।

महाभारतको परिस्थिति

चौबीस तत्त्वहरूको संरचना: सांख्य र वेदान्तको शरीर-विज्ञान

श्रीकृष्णले यहाँ हाम्रो सम्पूर्ण शारीरिक र ब्रह्माण्डीय संरचनाको एक्स-रे प्रस्तुत गर्नुभएको छ। हाम्रो यो शरीर कुनै एउटा ठोस वस्तु होइन; यो त २४ वटा जड तत्त्वहरूको जटिल यन्त्र हो: - ४ मूल कारणहरू: अव्यक्त (मूल प्रकृति), बुद्धि (महत्), अहङ्कार, र ५ महाभूत। - ११ आन्तरिक तथा बाह्य इन्द्रियहरू: ५ ज्ञानेन्द्रिय, ५ कर्मेन्द्रिय, र १ मन। - ५ विषयहरू: शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गन्ध। यी २४ वटै तत्त्वहरू 'क्षेत्र' (Field) हुन्। यी सबै परिवर्तनशील, नाशवान् र जड छन्; यीमध्ये कुनै पनि तत्त्व तपाईंको वास्तविक अमर आत्मा (क्षेत्रज्ञ) होइनन्।

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

२४ तत्त्वहरूको डि-आइडेंटिफिकेशन (De-identifying from the 24 Tattvas)

हामी अक्सर भ्रममा परेर भन्छौं: - "मेरो मन चञ्चल छ, मेरो बुद्धि मन्द छ, मेरो आँखा कमजोर भयो, मेरो अहङ्कारमा चोट पुग्यो।" - तर यस श्लोकले देखाउँछ कि मन, बुद्धि, अहङ्कार र इन्द्रियहरू त केवल २४ वटा तत्त्वका पुर्जा (Components) मात्र हुन्! - जसरी कम्प्युटरको प्रोसेसर वा स्क्रिन खराब हुँदा प्रयोगकर्ता (User) खराब हुँदैन, त्यसरी नै मन, बुद्धि वा शरीरमा समस्या आउँदा तपाईंको वास्तविक आत्मामा कुनै खराबी आउँदैन। - आफूलाई यी २४ वटै उपकरणभन्दा परको प्रयोगकर्ता र साक्षीका रूपमा हेर्न सिक्नुहोस्।

व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो मन, अहङ्कार र शारीरिक इन्द्रियहरूलाई केवल साधन (उपकरण) मान्नुहोस्; आफूलाई ती उपकरणहरू सञ्चालन गर्ने शुद्ध साक्षी जान्नुहोस्।