Chapter 13 • Verse 7

अध्याय 13 : क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोग

शरीर र आत्माको फरक (क्षेत्र र क्षेत्रज्ञ)

श्रीभगवानुवाच

अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम्।

आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः॥ ७॥

amānitvam adambhitvam ahiṁsā kṣāntir ārjavam |

ācāryopāsanaṁ śaucaṁ sthairyam ātma-vinigrahaḥ || 7 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

अमानित्वम् (amānitvam)=आफ्नो मान-सम्मान वा प्रंशसाको चाहना नराख्नु (मानशून्यता)•अदम्भित्वम् (adambhitvam)=दम्भ, घमण्ड वा देखावटीपनको अभाव (आडम्बरहीनता)•अहिंसा (ahiṁsā)=मन, वचन र कर्मले कुनै पनि प्राणीलाई कष्ट नदिनु•क्षान्तिः (kṣāntir)=क्षमाशीलता तथा सहनशीलता•आर्जवम् (ārjavam)=सरलता (मन, वचन र कर्मको सोझोपन/इमान्दारी)•आचार्य-उपासनम् (ācāryopāsanaṁ)=सद्गुरुको निष्कपट सेवा र श्रद्धापूर्वक आज्ञापालन•शौचम् (śaucaṁ)=बाहिरी र भित्री पवित्रता (शुद्धता)•स्थैर्यम् (sthairyam)=आध्यात्मिक मार्ग र कर्तव्यमा स्थिरता (दृढता)•आत्म-विनिग्रहः (ātma-vinigrahaḥ)=आफ्नो मन र इन्द्रियहरूमाथि पूर्ण आत्मसंयम।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— आफ्ना लागि मान-सम्मानको चाहना नहुनु (अमानित्व), घमण्ड र देखावटीपन नगर्नु (अदम्भित्व), कुनै प्राणीलाई कष्ट नदिनु (अहिंसा), क्षमाशीलता (क्षान्ति), मन र वचनको निष्कपट सरलता (आर्जव), सद्गुरुको निष्काम सेवा (आचार्योपासन), बाह्य र आन्तरिक पवित्रता (शौच), कर्तव्यमा स्थिरता (स्थैर्य), तथा मन र शरीरमाथि पूर्ण आत्मसंयम (आत्मविनिग्रह)...

महाभारतको परिस्थिति

ज्ञानका बीस सद्गुणहरूको पहिलो समूह

श्लोक ७ देखि ११ सम्म श्रीकृष्णले ज्ञानका २० वटा आन्तरिक लक्षणहरूको वर्णन गर्नुभएको छ। भगवान्को दृष्टिमा ज्ञान कुनै बौद्धिक पुस्तकीय सिद्धान्त होइन; ज्ञान त चरित्रको शुद्धता हो। यस श्लोकमा पहिलो आठवटा गुणहरू प्रस्तुत गरिएका छन्: १. अमानित्व: आफ्नो तारिफ खोज्ने रोगबाट मुक्ति। २. अदम्भित्व: भित्र एउटा र बाहिर अर्को हुने कपट त्याग्नु। ३. अहिंसा: सबैप्रति निर्वैर हुनु। ४. क्षान्ति: अन्याय र अपमान सहने आन्तरिक सामर्थ्य। ५. आर्जव: पानीजस्तै सरल र पारदर्शी हुनु। ६. आचार्योपासन: गुरुप्रति कृतज्ञ समर्पण। ७. शौच: आचरण र विचारको शुद्धि। ८. स्थैर्य: उतारचढावमा नडग्ने दृढता। ९. आत्मविनिग्रह: मनलाई लगाम लगाउनु।

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

चरित्र नै साँचो ज्ञान हो (Character as the Real Knowledge)

धेरै मानिसहरू सोच्छन् कि ज्ञान भनेको धेरै किताब पढ्नु वा ठूला-ठूला दर्शनका कुरा गर्नु हो: - तर गीता भन्छ— यदि मनमा अहंकार छ (मानित्व), यदि बोलीमा कपट छ (दम्भित्व), यदि हृदयमा क्रोध र हिंसा छ भने त्यो मानिस जतिसुकै पढेलेखेको भए पनि अज्ञानी नै हो। - वास्तविक ज्ञानको सुरुवात 'अमानित्व' बाट हुन्छ— "मलाई कसैले तारिफ गरोस् वा सम्मान देओस्" भन्ने भिकारी मानसिकताबाट मुक्त हुनु। - जब मानिस सरल (आर्जव) र पवित्र (शौच) बन्छ, तब ऊभित्र सत्यको प्रकाश स्वतः प्रस्फुटित हुन्छ।

व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो मान-सम्मान खोज्ने बानी त्याग्नुहोस्; आफ्नो व्यवहारमा सरलता, अहिंसा, गुरुसेवा र आत्मसंयम विकास गर्नुहोस्।