ॐअध्याय 13श्लोक 8
Chapter 13 • Verse 8

अध्याय 13 : क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोग

शरीर र आत्माको फरक (क्षेत्र र क्षेत्रज्ञ)

श्रीभगवानुवाच

इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च।

जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम्॥ ८॥

indriyārtheṣu vairāgyam anahaṅkāra eva ca |

janma-mṛtyu-jarā-vyādhi-duḥkha-doṣānudarśanam || 8 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

इन्द्रिय-अर्थेषु (indriyārtheṣu)=इन्द्रियका विषय-भोगहरू (शब्द, रूप, रस आदि) मा•वैराग्यम् (vairāgyam)=आसक्ति नहुनु (वैराग्यको भाव)•अनहङ्कारः एव च (anahaṅkāra eva ca)=र अहङ्कार (म-पन/घमण्ड) को सर्वथा अभाव•जन्म-मृत्यु-जरा-व्याधि (janma-mṛtyu-jarā-vyādhi)=जन्म, मृत्यु, वृद्धावस्था (जरा) र रोग (व्याधि) मा•दुःख-दोष-अनुदर्शनम् (duḥkha-doṣānudarśanam)=दुःख र दोषहरूको बारम्बार गहिरो चिन्तन वा दर्शन गर्नु।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— ...इन्द्रियका विषय-भोगहरूप्रति वैराग्य (आसक्तिरहितता), अहङ्कारको सर्वथा अभाव, तथा जन्म, मृत्यु, वृद्धावस्था र रोगहरूमा दुःख एवं दोषहरूको बारम्बार गहिरो चिन्तन र यथार्थ दर्शन गर्नु...

महाभारतको परिस्थिति

भोग-वैराग्य र चार शाश्वत सत्यहरूको अनुदर्शन

यस श्लोकमा श्रीकृष्णले विवेकको सर्वाधिक शक्तिशाली अस्त्र दिनुभएको छ: 'जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम्'। भगवान् बुद्धले पनि यही चार सत्य देखेर संसारको मोह त्यागेका थिए— जन्मको कष्ट, मृत्युको अनिश्चितता, बुढ्यौलीको विवशता, र रोगको पीडा। संसारका भोगहरू बाहिरबाट जतिसुकै रङ्गीन देखिए पनि ती सबैको अन्त्य रोग, बुढ्यौली र चितामा हुन्छ। यो कुनै निराशावाद (Pessimism) होइन, बरु सत्यको आँखा उघारेर हेर्ने परम यथार्थवाद (Realism) हो।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

मोहभंग र आध्यात्मिक ब्यूँझाइ (Awakening from the Slumber of Samsara)

मनुष्य प्रायः यसरी बाँच्छ मानौं ऊ कहिल्यै मर्ने छैन: - तर शरीरमा रोग आउँछ, कपाल फुल्छ, शक्ति घट्छ र एक दिन मृत्युले सबै खोसेर लैजान्छ। - जब हामी यी चार यथार्थहरू (जन्म, मृत्यु, जरा, व्याधि) लाई दैनिक रूपमा सम्झन्छौं, तब मनका व्यर्थका लालसा, अहङ्कार र लोभ स्वतः खस्छन्। - तब हामी संसारका क्षणिक सुखहरूको पछि दौडिन छाडेर आफ्नो आत्माको नित्य कल्याणमा लाग्दछौं। - यो अनुदर्शनले मानिसलाई परम शान्त र अनासक्त बनाउँछ।
व्यावहारिक सूत्र :

शरीरको नश्वरता र संसारका भोगहरूको क्षणभङ्गुरतालाई दैनिक स्मरण गर्नुहोस्; यसले तपाईंलाई अहङ्कार र वासनाबाट मुक्त राख्नेछ।