अध्याय 13श्लोक 9
Chapter 13 • Verse 9

अध्याय 13 : क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोग

शरीर र आत्माको फरक (क्षेत्र र क्षेत्रज्ञ)

श्रीभगवानुवाच

असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु।

नित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु॥ ९॥

asaktir anabhiṣvaṅgaḥ putra-dāra-gṛhādiṣu |

nityaṁ ca sama-cittatvam iṣṭāniṣṭopapattiṣu || 9 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

असक्तिः (asaktir)=आसक्ति नहुनु (अनासक्त भाव)अनभिष्वङ्गः (anabhiṣvaṅgaḥ)=अति-घनिष्ठता वा आत्मविस्मृति गराउने टाँसिने बानी नहुनुपुत्र-दार-गृह-आदिषु (putra-dāra-gṛhādiṣu)=छोराछोरी, पत्नी (पति), घर, सम्पत्ति आदिमानित्यम् च (nityaṁ ca)=र सधैं, हर अवस्थामासम-चित्तत्वम् (sama-cittatvam)=चित्तको समानता (मानसिक सन्तुलन)इष्ट-अनिष्ट-उपपत्तिषु (iṣṭāniṣṭopapattiṣu)=प्रिय (इष्ट) वा अप्रिय (अनिष्ट) घटना वा वस्तु प्राप्त हुँदा।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— ...छोराछोरी, जीवनसाथी, घर आदि सांसारिक सम्बन्धहरूमा अनासक्त रहनु, अति-मोह र तादात्म्य (अनभिष्वङ्ग) नराख्नु, तथा मनपर्ने (इष्ट) वा नपर्ने (अनिष्ट) परिस्थितिहरू आइपर्दा सधैं चित्तलाई सम र सन्तुलित राख्नु...

महाभारतको परिस्थिति

गृहस्थमा अनासक्ति: मोह र प्रेमको भिन्नता

धृतराष्ट्रको सम्पूर्ण जीवन 'पुत्र-मोह' को कारणले विनाश भयो। दुर्योधनका महापापहरू देख्दादेख्दै पनि धृतराष्ट्रको अन्धो मोह ('अभिष्वङ्ग') ले गर्दा उनले धर्मको बाटो छाडे। श्रीकृष्ण अर्जुनलाई सम्झाउनुहुन्छ— परिवार, छोराछोरी र घरको पालनपोषण गर्नु तिम्रो कर्तव्य हो, तर त्यसमा अन्धो भएर टाँसिनु (आसक्ति) बन्धन हो। प्रेमले सेवा गर्न सिकाउँछ, तर मोहले न्याय र सत्यलाई अन्धो बनाइदिन्छ। ज्ञानी मानिसले कर्तव्य पूरा गर्छ तर मनलाई सधैं समचित्त राख्छ।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

प्रेम बनाम मोह (Love vs. Attachment)

धेरै मानिसहरू सोच्छन् कि अनासक्ति भनेको परिवारलाई घृणा गर्नु वा छाडेर हिँड्नु हो: - तर गीता भन्छ— प्रेम गर्नुहोस्, तर मोह नराख्नुहोस्! - 'अनभिष्वङ्ग' को अर्थ हो— अरूको सुख-दुःखमा आफू यति अन्धो नहुनु कि आफ्नो विवेक र सत्य नै गुमोस्। - जसरी एउटा डाक्टरले बिरामीको शल्यक्रिया गर्दा बिरामीप्रति दया त राख्छ तर भावनामा बगेर हात काँप्न दिँदैन, त्यसरी नै जीवनका कर्तव्यहरू निभाउँदा भित्री रूपमा अनासक्त र शान्त रहनुपर्छ। - प्रिय घटनामा नमात्तिनु र अप्रियमा नआत्तिनु नै मनको परिपक्वता हो।
व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो परिवार र कर्तव्यलाई निष्काम प्रेम र सेवा दिनुहोस्, तर अन्धो मोह र पक्षपात त्यागी मनलाई सधैं सन्तुलित राख्नुहोस्।