Chapter 14 • Verse 18

अध्याय 14 : गुणत्रयविभागयोग

प्रकृतिका तीन गुण (सत्त्व, रज, तम)

श्रीभगवानुवाच

ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः।

जघन्यगुणवृत्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः॥ १८॥

ūrdhvaṁ gacchanti sattva-sthā madhye tiṣṭhanti rājasāḥ |

jaghanya-guṇa-vṛtti-sthā adho gacchanti tāmasāḥ || 18 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

ऊर्ध्वम् (ūrdhvam)=माथितिर (उच्च दिव्य लोक वा उच्च चेतनातर्फ)•गच्छन्ति (gacchanti)=जान्छन् वा प्रगति गर्छन्•सत्त्व-स्थाः (sattva-sthāḥ)=सत्त्वगुणमा स्थित भएका मानिसहरू•मध्ये (madhye)=बीचमा (मध्यम मानव लोकमा वा उही स्तरमा)•तिष्ठन्ति (tiṣṭhanti)=रहन्छन् वा अल्झिन्छन्•राजसाः (rājasāḥ)=रजोगुणी मानिसहरू•जघन्य-गुण-वृत्ति-स्थाः (jaghanya-guṇa-vṛtti-sthāḥ)=सबैभन्दा नीच (जघन्य) तमोगुणको वृत्तिमा स्थित रहेका•अधः (adhaḥ)=तलतिर (अधोगति वा पशु आदि नीच योनिहरूमा)•गच्छन्ति (gacchanti)=खस्छन् वा पतन हुन्छन्•तामसाः (tāmasāḥ)=तामसिक स्वभावका मानिसहरू

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— सत्त्वगुणमा स्थित मानिसहरू माथितिर (उच्च लोक तथा उच्च चेतनातर्फ) जान्छन्; रजोगुणी मानिसहरू बीचमा (मध्यम संसारमा बारम्बार जन्म-मरणको चक्रमा) अल्झिरहन्छन्; र सबैभन्दा नीच तमोगुणको वृत्तिमा बाँच्ने तामसिक मानिसहरू तलतिर (अधोगति तथा नीच योनिहरूमा) खस्दछन्।

महाभारतको परिस्थिति

चेतनाको तीन दिशाहरू: ऊर्ध्व, मध्य र अधो गति

श्रीकृष्णले यहाँ सम्पूर्ण ब्रह्माण्डको आध्यात्मिक भूगोल र चेतनाको दिशानिर्देश गर्नुभएको छ। कुरुक्षेत्रको युद्ध केवल जमिनको टुक्राका लागि थिएन; यो चेतनाका यी तीन दिशाहरूको छनोट पनि थियो: 1. ऊर्ध्व गति: जसले सत्य, त्याग, करुणा र ईश्वर-चिन्तन (सत्त्व) रोजे, उनीहरूको गति स्वर्ग, महर्लोक र उच्च चेतनातर्फ भयो। 2. मध्य गति: जसले मान-सम्मान, राज्य र भोग (रज) रोजे, उनीहरू बारम्बार मानव शरीरमा जन्मँदै र दुःखको चक्रमा घुमिरहे। 3. अधो गति: जसले छल, कुलत, अधर्म र परस्त्री-हरण (तम) रोजे, उनीहरूको पतन अन्धकार, नरक र पशु-पक्षीका योनिहरूमा भयो। श्रीकृष्ण अर्जुनलाई प्रश्न गर्नुहुन्छ: "हे पार्थ! तिमी कुन बाटो हिँड्न चाहन्छौ? के तिमी तल खस्ने कायरता रोज्छौ, वा ऊर्ध्व गतिको सात्त्विक धर्म?"

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

जीवनको दिशा निर्धारण: उत्थान, ठहराव कि पतन? (Upward, Stagnant, or Downward?)

हाम्रो वर्तमान जीवन पनि यी तीन दिशाहरूमध्ये एउटा दिशातर्फ निरन्तर बगिरहेको छ: 1. ऊर्ध्व गति (Evolution): - जब तपाईं दिनहुँ केही नयाँ सिक्नुहुन्छ, आफ्नो चरित्र सुधार गर्नुहुन्छ, अरूको भलाइ गर्नुहुन्छ र ध्यान गर्नुहुन्छ, तपाईं 'ऊर्ध्व' गतिमा हुनुहुन्छ। 2. मध्य स्थिति (Stagnation): - जब तपाईं केवल खान, कमाउन, घर बनाउन र फेरि उही दिनचर्या दोहोर्याउनुहुन्छ, तपाईं बीचमै 'स्थिर' वा अल्झिनुभएको छ। 3. अधो गति (Devolution): - जब तपाईं नशा, अल्छीपना, अरूलाई गाली गर्ने र नकारात्मकतामा दिन बिताउनुहुन्छ, तपाईं तल 'खस्दै' हुनुहुन्छ। - के तपाईं हरेक दिन पहिलेभन्दा राम्रो, शान्त र ज्ञानी बन्दै हुनुहुन्छ? यो प्रश्न नै गीताको कसीमा आफूलाई जाँच्नु हो।

व्यावहारिक सूत्र :

हरेक दिन आफैंलाई सोध्नुहोस्— 'आज मैले आफ्नो चेतनालाई माथि उठाउने (ऊर्ध्व) के काम गरें?' सात्त्विक विचार र कर्मद्वारा आफ्नो जीवनलाई सधैं ऊर्ध्वमुखी बनाउनुहोस्।