Chapter 14 • Verse 20

अध्याय 14 : गुणत्रयविभागयोग

प्रकृतिका तीन गुण (सत्त्व, रज, तम)

श्रीभगवानुवाच

गुणानेतानतीत्य त्रीन्देही देहसमुद्भवान्।

जन्ममृत्युजरादुःखैर्विमुक्तोऽमृतमश्नुते॥ २०॥

guṇān etān atītya trīn dehī deha-samudbhavān |

janma-mṛtyu-jarā-duḥkhair vimukto 'mṛtam aśnute || 20 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

गुणान् एतान् (guṇān etān)=यी पूर्वोक्त•अतीत्य (atītya)=पूर्ण रूपमा पार गरेर (गुणातीत भएर)•त्रीन् (trīn)=तीनवटै गुणहरूलाई (सत्त्व, रज, तम)•देही (dehī)=शरीरमा बस्ने जीवात्माले•देह-समुद्भवान् (deha-samudbhavān)=शरीरको उत्पत्तिका कारण बनेका•जन्म-मृत्यु-जरा-दुःखैः (janma-mṛtyu-jarā-duḥkhaiḥ)=जन्म, मृत्यु, वृद्धावस्था (बुढ्यौली) र समस्त दुःखहरूबाट•विमुक्तः (vimuktaḥ)=सर्वथा मुक्त भएर•अमृतम् (amṛtam)=अमृत (परमानन्द र अमरत्व) लाई•अश्नुते (aśnute)=भोग गर्दछ वा प्राप्त गर्दछ

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— जब शरीरधारी जीवात्माले देहको उत्पत्तिका कारण बनेका यी तीनै गुणहरूलाई पूर्ण रूपमा पार गर्दछ (गुणातीत बन्दछ), तब ऊ जन्म, मृत्यु, वृद्धावस्था (बुढ्यौली) र सम्पूर्ण दुःखहरूबाट सर्वथा मुक्त भएर यसै जीवनमा परमानन्दमय अमरत्व (अमृत) लाई प्राप्त गर्दछ।

महाभारतको परिस्थिति

जीवन्मुक्ति: जन्म र मृत्युको महा-बन्धनको अन्त्य

मानव जातिको इतिहासमा मानिस सधैं चारवटा कुराबाट डराउँदै आएको छ: जन्मको कष्ट, मृत्युको भय, बुढ्यौलीको दुर्बलता र जीवनका अनन्त दुःखहरू। अर्जुन पनि कुरुक्षेत्रमा आफ्ना प्रियजनहरूको बुढ्यौली, वध र मृत्यु देखेर विह्वल भएका थिए। श्रीकृष्ण यहाँ गीताको सबैभन्दा ठूलो चिकित्सा प्रस्तुत गर्नुहुन्छ: "हे अर्जुन! जन्म, बुढ्यौली, रोग र मृत्यु त केवल हाडछालाको शरीरका अवस्था हुन्, जुन यी तीन गुणहरूबाट बनेको हो। तिम्रो वास्तविक आत्मा कहिल्यै जन्मेको छैन, न कहिल्यै बुढो हुन्छ, न त कहिल्यै मर्दछ। जसले आफूलाई यी तीन गुणहरूको खेलभन्दा माथि उठाएर हेर्न सक्छ, ऊ यसै शरीरमा रहँदा रहँदै पनि जन्म र मृत्युको भयबाट सदाका लागि मुक्त हुन्छ। ऊ जीवितै छँदा 'अमृत' (अमरत्वको आनन्द) पिउँछ।" यस अवस्थालाई नै दर्शनशास्त्रमा 'जीवन्मुक्ति' (Living Liberation) भनिन्छ।

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

मृत्यु र बुढ्यौलीको भयबाट मुक्ति: अमर चेतनाको बोध (Conquering the Fear of Mortality)

हामी किन कस्मेटिक्स, प्लास्टिक सर्जरी वा बुढ्यौली लुकाउने कुराहरूमा यति धेरै पैसा र समय खर्च गर्छौं? किनभने हामी शरीरलाई नै 'म' ठान्छौं र कपाल सेतो हुँदा वा छाला खुम्चिँदा भित्रबाट डराउँछौं कि "म अब सकिन लागें!" 1. शरीर प्रकृतिको चक्र हो: - जसरी पात सुक्छ र नयाँ पालुवा पलाउँछ, शरीर जन्मिन्छ, हुर्कन्छ, बुढो हुन्छ र मर्छ— यो प्रकृतिका तीन गुणहरूको नियम हो। 2. आत्मा अमर छ: - तपाईंको भित्री जान्ने चेतना (The Knower) न कहिल्यै ५ वर्षको थियो, न आज ४० वर्षको भयो, न कहिल्यै ८० वर्षको बुढो हुनेछ। त्यो त सधैं ताजा, सधैं अमर र सधैं पूर्ण छ। - जब तपाईं यो सत्यलाई आफ्नो गहिराइमा अनुभव गर्नुहुन्छ, तब मृत्यु केवल पुराना लुगा फेरे जस्तै एउटा सहज घटना लाग्न थाल्छ।

व्यावहारिक सूत्र :

शरीरमा आउने परिवर्तन वा कमजोरीलाई सहज रूपमा स्वीकार गर्नुहोस्। आफ्नो वास्तविक पहिचान त्यो अमर चेतनामा स्थापित गर्नुहोस्, जसलाई कुनै रोग, बुढ्यौली वा मृत्युले छुन सक्दैन।