Chapter 14 • Verse 21

अध्याय 14 : गुणत्रयविभागयोग

प्रकृतिका तीन गुण (सत्त्व, रज, तम)

अर्जुन उवाच

कैर्लिङ्गैस्त्रीन्गुणानेतानतीतो भवति प्रभो।

किमाचारः कथं चैतांस्त्रीन्गुणानतिवर्तते॥ २१॥

kair liṅgais trīn guṇān etān atīto bhavati prabho |

kim-ācāraḥ kathaṁ caitāṁs trīn guṇān ativartate || 21 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

कैः (kaiḥ)=कुन-कुन•लिङ्गैः (liṅgaiḥ)=लक्षणहरूद्वारा (चिह्नहरूद्वारा)•त्रीन् गुणान् एतान् (trīn guṇān etān)=यी तीनै गुणहरूलाई•अतीतः (atītaḥ)=पार गरेको (गुणातीत पुरुष)•भवति (bhavati)=हुन्छ•प्रभो (prabho)=हे प्रभु!•किम्-आचारः (kim-ācāraḥ)=उसको आचरण वा व्यवहार कस्तो हुन्छ?•कथम् (katham)=र कसरी (कुन उपायद्वारा)•च (ca)=र•एतान् (etān)=यी•त्रीन् गुणान् (trīn guṇān)=तीनै गुणहरूलाई•अतिवर्तते (ativartate)=पार गर्दछ (अतीत हुन्छ)?

सरल नेपाली अनुवाद

अर्जुन भन्नुहुन्छ— हे प्रभु! यी तीनै गुणहरूलाई पार गरेको (गुणातीत) मानिस कुन-कुन लक्षणहरूले युक्त हुन्छ? उसको आचरण वा दैनिक व्यवहार कस्तो हुन्छ? र उसले कुन उपायद्वारा यी तीनै गुणहरूलाई पार गर्दछ?

महाभारतको परिस्थिति

अर्जुनका तीन गम्भीर प्रश्नहरू: गुणातीतको खोज

दोस्रो अध्यायमा अर्जुनले 'स्थितप्रज्ञ' (स्थिर बुद्धिको मानिस) का लक्षण सोधेका थिए (२.५४); बाह्रौं अध्यायमा अर्जुनले 'श्रेष्ठ भक्त' का लक्षण सोधेका थिए; र यहाँ चौधौं अध्यायमा अर्जुन 'गुणातीत' (प्रकृतिका तीन गुणहरूभन्दा माथि उठेको सिद्ध पुरुष) का लक्षण सोध्दैछन्। अर्जुनका तीनवटा स्पष्ट प्रश्न छन्: 1. कैर्लिङ्गैः? (लक्षण के हुन्? कसरी चिन्ने?) 2. किमाचारः? (उसको बाहिरी आचरण, बोली-व्यवहार कस्तो हुन्छ?) 3. कथं चैतान् अतिवर्तते? (यी तीन गुणहरूको जालोबाट कसरी मुक्त हुने? विधि के हो?) अर्जुन केवल सिद्धान्तमा रमाउने विद्यार्थी थिएनन्; उनी जीवनमा लागू गर्न सकिने व्यावहारिक र ठोस मार्ग खोजिरहेका थिए। यो प्रश्नले भगवद्गीताको सर्वोच्च व्यावहारिक दर्शनको ढोका खोल्दछ।

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

आत्म-रूपान्तरणको व्यावहारिक जिज्ञासा (The Search for Practical Mastery)

धेरै मानिसहरू आध्यात्मिक कुराहरू केवल बौद्धिक बहसमा सीमित गर्छन्: - "मलाई सबै थाहा छ— सत्त्व के हो, रज के हो, आत्मा के हो।" तर जब घरमा श्रीमतीसँग झगडा पर्छ, अफिसमा हाकिमले गाली गर्छ वा शेयर बजारमा घाटा लाग्छ, तब त्यो सबै पाण्डित्य कहाँ बिलाउँछ? 1. अर्जुनको प्रश्नको महत्त्व: - अर्जुन सोध्छन्— "मलाई किताबको गफ होइन, जीवनको मैदानमा त्यो मानिस कस्तो देखिन्छ, उसले रिस र अपमानलाई कसरी झेल्छ, र म कसरी त्यस्तो बन्न सक्छु— त्यो विधि बताउनुहोस्!" 2. यदि तपाईं पनि आफ्नो जीवनलाई साँचो अर्थमा रूपान्तरण गर्न चाहनुहुन्छ भने, तपाईंमा पनि अर्जुनको जस्तै यस्तै गहिरो र इमान्दार जिज्ञासा हुनुपर्छ।

व्यावहारिक सूत्र :

आध्यात्मिक ज्ञानलाई केवल पढ्ने वा बोल्ने विषय नबनाउनुहोस्; अर्जुन जस्तै उत्सुक भएर सोध्नुहोस्— 'यो ज्ञानलाई आजको मेरो दैनिक व्यवहारमा म कसरी प्रयोग गर्न सक्छु?'