अध्याय 14 : गुणत्रयविभागयोग
प्रकृतिका तीन गुण (सत्त्व, रज, तम)
प्रकाशं च प्रवृत्तिं च मोहमेव च पाण्डव।
न द्वेष्टि सम्प्रवृत्तानि न निवृत्तानि काङ्क्षति॥ २२॥
prakāśaṁ ca pravṛttiṁ ca moham eva ca pāṇḍava |
na dveṣṭi sampravṛttāni na nivṛttāni kāṅkṣati || 22 ||
पदच्छेद र शब्दार्थ
प्रकाशम् (prakāśam)=प्रकाश (सत्त्वगुणको कार्य: शान्ति, स्पष्टता र ज्ञान) लाई•च (ca)=र•प्रवृत्तिम् (pravṛttim)=प्रवृत्ति (रजोगुणको कार्य: सक्रियता, कर्म र दौडधुप) लाई•च (ca)=र•मोहम् (moham)=मोह (तमोगुणको कार्य: जडता, भ्रम वा निद्रा) लाई•एव च (eva ca)=पनि निश्चय नै•पाण्डव (pāṇḍava)=हे पाण्डुपुत्र अर्जुन!•न द्वेष्टि (na dveṣṭi)=द्वेष गर्दैन (घृणा वा विरोध गर्दैन)•सम्प्रवृत्तानि (sampravṛttāni)=ती प्रकट हुँदा वा अगाडि आउँदा•न (na)=न त•निवृत्तानि (nivṛttāni)=ती हटेर जाँदा वा समाप्त हुँदा•काङ्क्षति (kāṅkṣati)=तिनको आकाङ्क्षा वा चाहना गर्दछ
सरल नेपाली अनुवाद
श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— हे पाण्डुपुत्र अर्जुन! जो मानिस सत्त्वगुणको कार्य 'प्रकाश' (ज्ञान/शान्ति), रजोगुणको कार्य 'प्रवृत्ति' (सक्रियता) र तमोगुणको कार्य 'मोह' (भ्रम/जडता) प्रकट हुँदा तिनलाई घृणा वा द्वेष गर्दैन, र ती हटेर जाँदा तिनको आकाङ्क्षा (चाहना) पनि गर्दैन, (ऊ नै गुणातीत हो)।
गुणातीतको पहिलो लक्षण: तटस्थ स्वीकृति
मानसिक मौसमहरूको साक्षी बन्नु (Becoming the Neutral Observer of Moods)
आज मनमा जे-जस्तो भावना आए पनि (खुसी, रिस वा उदासी), त्यससँग नलड्नुहोस् र त्यसमा नफस्नुहोस्। केवल साक्षी बनेर भन्नुहोस्— 'यो मनको मौसम हो, म त अनन्त आकाश हुँ।'