Chapter 14 • Verse 23

अध्याय 14 : गुणत्रयविभागयोग

प्रकृतिका तीन गुण (सत्त्व, रज, तम)

श्रीभगवानुवाच

उदासीनवदासीनो गुणैर्यो न विचाल्यते।

गुणा वर्तन्त इत्येव योऽवतिष्ठति नेङ्गते॥ २३॥

udāsīnavad āsīno guṇair yo na vicālyate |

guṇā vartanta ity eva yo 'vatiṣṭhati neṅgate || 23 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

उदासीन-वत् (udāsīna-vat)=उदासीनवत् (तटस्थ साक्षी वा बेपर्वाह दर्शकझैं)•आसीनः (āsīnaḥ)=आफ्नो आत्म-स्वरूपमा स्थिर भएर बसेको•गुणैः (guṇaiḥ)=प्रकृतिका तीन गुणहरूद्वारा•यः (yaḥ)=जो मानिस•न विचाल्यते (na vicālyate)=कदापि विचलित हुँदैन (डगमगाउँदैन)•गुणाः वर्तन्ते (guṇā vartante)=गुणहरू नै गुणहरूमा खेलिरहेका छन् (इन्द्रियहरू आ-आफ्ना विषयमा क्रियाशील छन्)•इति एव (iti eva)=यस्तै बुझेर•यः (yaḥ)=जो•अवतिष्ठति (avatiṣṭhati)=आत्मामा अचल भएर दृढ रहन्छ•न इङ्गते (na iṅgate)=कहिले पनि चलायमान हुँदैन (हल्लँदैन)

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— जो साधक कुनै तटस्थ साक्षी (उदासीन) झैं आफ्नो आत्म-स्वरूपमा स्थिर रहन्छ र प्रकृतिका गुणहरूद्वारा कहिल्यै विचलित हुँदैन; तथा 'गुणहरू नै गुणहरूमा क्रियाशील छन्' (इन्द्रियहरू नै विषयहरूमा खेलिरहेका छन्) भन्ने बुझेर जो आत्मामा अचल भएर दृढ रहन्छ र कहिल्यै डगमगाउँदैन, (ऊ नै गुणातीत हो)।

महाभारतको परिस्थिति

उदासीनवत् स्थिति: रङ्गमञ्चको साक्षी दर्शक

संस्कृतमा 'उदासीन' शब्दको अर्थ आजको नेपालीको 'उदास/दुःखी' होइन! 'उत्-आसीन' को शाब्दिक अर्थ हो— 'माथि बसेर हेर्ने' (Sitting on an elevated seat as a witness)। जसरी फुटबल मैदानमा दुईवटा टिमबीच चर्को प्रतिस्पर्धा र कुटाकुट भइरहेको हुन्छ, तर ग्यालरीमा चिया पिउँदै खेल हेर्ने दर्शक न त पसिनाले भिज्छ, न उसलाई चोट लाग्छ— ऊ केवल खेलको आनन्द लिन्छ। श्रीकृष्ण अर्जुनलाई यही उच्च आध्यात्मिक दृष्टिकोण दिनुहुन्छ: "हे अर्जुन! शरीर, मन र इन्द्रियहरू प्रकृतिको रङ्गमञ्चमा आ-आफ्नो भूमिका निभाइरहेका छन्। जब तिमीले आफूलाई त्यस नाटकको खेलाडी नठानेर माथि बसेर हेर्ने 'उदासीन साक्षी' मान्दछौ, तब संसारको कुनै पनि घटना वा युद्धले तिम्रो भित्री शान्तिलाई एक इन्च पनि हल्लाउन सक्दैन (नेङ्गते)।" कुरुक्षेत्रको महाविनाशमा पनि श्रीकृष्णको अधरमा अटल मुस्कान रहनुको रहस्य यही थियो।

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

संवेदनाहरूको आँधीमा पर्वतझैं स्थिर रहनु (The Unshakable Center of Being)

जब तपाईंको अफिसमा तनाव हुन्छ, घरमा विवाद हुन्छ वा मनमा कुनै पुराना कुराले पीडा दिन्छ, त्यतिबेला तपाईं कसरी प्रतिक्रिया दिनुहुन्छ? - यदि तपाईं तुरुन्तै उत्तेजित भएर चिच्याउनुहुन्छ वा डिप्रेसनमा पर्नुहुन्छ भने तपाईं 'विचाल्यते' (हल्लिने व्यक्ति) हुनुहुन्छ। 1. 'गुणा वर्तन्ते' को महामन्त्र: - जब कसैले तपाईंलाई गाली गर्छ, सम्झनुहोस्— "उसको जिब्रो (रजोगुण) ले बोलेको हो, मेरो कान (प्रकृति) ले सुनेको हो। यसमा म शुद्ध आत्मा कहाँ छु?" - जब मनमा कामवासना वा लोभ आउँछ, सम्झनुहोस्— "यो शरीरका हर्मोन र गुणहरूको खेल हो, म त यसलाई हेर्ने अचल साक्षी हुँ।" 2. यस बोधले तपाईंलाई तत्काल स्थितिभन्दा माथि उठाएर पूर्ण शान्ति र स्थिरता (Centeredness) प्रदान गर्छ।

व्यावहारिक सूत्र :

जस्तोसुकै तनावपूर्ण परिस्थिति आए पनि तुरुन्तै प्रतिक्रिया नदिनुहोस्। एक कदम पछाडि हट्नुहोस् र सम्झनुहोस्— 'यो प्रकृतिको नाटक हो, म तटस्थ दर्शक हुँ।' अचल र शान्त रहनुहोस्।