ॐअध्याय 14श्लोक 24
Chapter 14 • Verse 24

अध्याय 14 : गुणत्रयविभागयोग

प्रकृतिका तीन गुण (सत्त्व, रज, तम)

श्रीभगवानुवाच

समदुःखसुखः स्वस्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः।

तुल्यप्रियाप्रियो धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः॥ २४॥

sama-duḥkha-sukhaḥ sva-sthaḥ sama-loṣṭāśma-kāñcanaḥ |

tulya-priyāpriyo dhīras tulya-nindātma-saṁstutiḥ || 24 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

सम-दुःख-सुखः (sama-duḥkha-sukhaḥ)=सुख र दुःखमा समान रहने•स्व-स्थः (sva-sthaḥ)=आफ्नै स्वरूपमा स्थित (वास्तविक अर्थमा 'स्वस्थ')•सम-लोष्ट-अश्म-काञ्चनः (sama-loṣṭa-aśma-kāñcanaḥ)=माटोको ढिस्को, ढुङ्गा र सुनलाई समान दृष्टिले हेर्ने•तुल्य-प्रिय-अप्रियः (tulya-priya-apriyaḥ)=प्रिय र अप्रिय कुराहरू आइपर्दा समान रहने•धीरः (dhīraḥ)=धैर्यवान् वा विवेकशील•तुल्य-निन्दा-आत्म-संस्तुतिः (tulya-nindā-ātma-saṁstutiḥ)=आफ्नो निन्दा (आलोचना) र प्रशंसा (स्तुति) मा समान भाव राख्ने

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— जो सुख र दुःखमा समान रहन्छ; जो आफ्नै आत्म-स्वरूपमा दृढ भएर स्थित (साँचो अर्थमा 'स्वस्थ') छ; जसको दृष्टिमा माटोको ढिस्को, ढुङ्गा र सुन सबै समान छन्; जो प्रिय र अप्रिय घटनाहरूमा अविचल रहन्छ; जो धैर्यवान् छ; र जसका लागि कसैले गरेको निन्दा (गाली) र प्रशंसा (स्तुति) दुवै समान छन्, (ऊ नै गुणातीत हो)।

महाभारतको परिस्थिति

गुणातीतको आन्तरिक आरोग्य: 'स्वस्थ' शब्दको वास्तविक रहस्य

यस श्लोकमा श्रीकृष्णले अध्यात्म र जीवनको सबैभन्दा सुन्दर शब्द प्रयोग गर्नुभएको छ— 'स्वस्थ' (स्वस्मिन् तिष्ठति इति स्वस्थः— जो आफ्नो वास्तविक आत्म-स्वरूपमा स्थित छ)। आज हामी शरीरमा रोग नहुनुलाई 'स्वस्थ' भन्छौं; तर उपनिषद् र गीता भन्छन् कि जबसम्म मानिस प्रशंसा सुन्दा उफ्रिन्छ र गाली सुन्दा रुन्छ, जबसम्म ऊ सुन पाउँदा लोभिन्छ र माटोलाई हेय देख्छ, तबसम्म ऊ मानसिक रूपमा 'अस्वस्थ' नै छ! महाभारतमा भीष्म र श्रीकृष्ण यस गुणातीत समताका उच्चतम उदाहरण हुन्। शिशुपालले राजसूय यज्ञमा श्रीकृष्णलाई भरिएका राजाहरूको सभामा लगातार १०० वटा भद्दा गाली दियो। तर श्रीकृष्णको अनुहारको शान्तिमा कुनै परिवर्तन आएन— उहाँ न त रिसाउनुभयो, न विचलित हुनुभयो। उहाँ निन्दा र स्तुति दुवैभन्दा माथि आफ्नै आत्म-स्वरूपमा पूर्ण 'स्वस्थ' हुनुहुन्थ्यो।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

आलोचना र प्रशंसाको दासताबाट मुक्ति (Emotional Freedom from Praise and Blame)

हाम्रो मानसिक शान्ति यति कमजोर छ कि त्यो अरूको एउटा बोली वा कमेन्टमा निर्भर हुन्छ: - कसैले फेसबुक वा इन्स्टाग्राममा "तपाईं कति राम्रो!" भन्यो भने हामी दिनभर मख्ख पर्छौं। - अनि कसैले एउटा नकारात्मक टिप्पणी गरिदियो भने हामी रातभर निदाउन सक्दैनौं र डिप्रेसनमा जान्छौं। के यो स्वतन्त्रता हो? यो त अरूको हातको रिमोट कन्ट्रोल बन्नु हो! 1. गुणातीतको मनोवैज्ञानिक स्वतन्त्रता: - अरूको प्रशंसाले तपाईं राम्रो बन्ने होइन, र अरूको गालीले तपाईं खराब बन्ने होइन। - सुन र ढुङ्गा दुवै प्रकृतिका अणु हुन्। तपाईंको आन्तरिक मूल्य बाहिरी धन वा अरूको राय (Opinion) मा टिकेको छैन। - जब तपाईं आफ्नो भित्री आत्मामा स्थित हुनुहुन्छ, तब संसारको कुनै पनि प्रशंसा वा गालीले तपाईंलाई खरिद गर्न वा झुकाउन सक्दैन।
व्यावहारिक सूत्र :

कसैले प्रशंसा गर्दा धेरै नहौसिनुहोस् र कसैले आलोचना गर्दा आहत नहुनुहोस्। दुवैलाई केवल हावाको झोक्का ठानेर आफ्नो आत्म-स्वरूपमा स्थिर र 'स्वस्थ' रहनुहोस्।