Chapter 14 • Verse 25

अध्याय 14 : गुणत्रयविभागयोग

प्रकृतिका तीन गुण (सत्त्व, रज, तम)

श्रीभगवानुवाच

मानापमानयोस्तुल्यस्तुल्यो मित्रारिपक्षयोः।

सर्वारम्भपरित्यागी गुणातीतः स उच्यते॥ २५॥

mānāpamānayos tulyas tulyo mitrāri-pakṣayoḥ |

sarvārambha-parityāgī guṇātītaḥ sa ucyate || 25 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

मान-अपमानयोः (māna-apamānayoḥ)=मान (सम्मान) र अपमानमा•तुल्यः (tulyaḥ)=समान रहने•तुल्यः (tulyaḥ)=त्यसैगरी समभाव राख्ने•मित्र-अरि-पक्षयोः (mitra-ari-pakṣayoḥ)=मित्र र शत्रुको पक्षमा (दुवैप्रति समान रहने)•सर्व-आरम्भ-परित्यागी (sarva-ārambha-parityāgī)=सबै प्रकारका अहङ्कारयुक्त नयाँ सकाम कर्महरूको आरम्भ त्याग गरेको (निष्काम भएको)•गुणातीतः (guṇātītaḥ)=गुणातीत (तीनवटै गुणहरूलाई पार गरेको)•सः (saḥ)=त्यो मानिस•उच्यते (ucyate)=भनिन्छ

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— जो मान र अपमानमा समान रहन्छ; जो मित्र र शत्रु दुवैको पक्षमा समभाव राख्दछ; तथा जसले अहङ्कारपूर्वक नयाँ-नयाँ सकाम कर्महरूको आरम्भलाई पूर्ण रूपमा त्याग गरिदिएको छ, त्यस्तो व्यक्तिलाई नै 'गुणातीत' (तीनवटै गुणहरूभन्दा माथि उठेको) भनिन्छ।

महाभारतको परिस्थिति

गुणातीतको सर्वोच्च शिखर: मान-अपमान र शत्रु-मित्रको समता

महाभारतको इतिहासमा युधिष्ठिरलाई 'अजातशत्रु' भनिन्थ्यो— जसको कोही शत्रु नै थिएन, किनभने उनको मनमा कसैप्रति द्वेष थिएन। तर यहाँ श्रीकृष्णले प्रस्तुत गर्नुभएको गुणातीतको आदर्श त्योभन्दा पनि माथि छ। 1. मानापमानयोस्तुल्यः: जब दुर्योधनले श्रीकृष्णलाई हस्तिनापुरको राजदरबारमा बन्दी बनाउने प्रयास गरे, श्रीकृष्ण न त अपमानित भएर रिसाउनुभयो, न त अरू राजाहरूले स्वागत गर्दा हौसिनुभयो। 2. मित्रारिपक्षयोः तुल्यः: युद्धमा दुर्योधन नारायण-सेना माग्न आउँदा पनि श्रीकृष्णले उनलाई उत्तिकै स्नेह दिए जति अर्जुनलाई दिएका थिए। 3. सर्वारम्भपरित्यागी: यसको अर्थ काम छोडेर निष्क्रिय बस्नु होइन; यसको अर्थ 'अहंकार' र 'व्यक्तिगत स्वार्थ' का लागि गरिने कर्महरूको आरम्भ नगर्नु हो। कर्म ईश्वरको इच्छा र ब्रह्माण्डीय कर्तव्यका लागि स्वतः प्रवाहित हुन्छ। श्रीकृष्ण अर्जुनलाई भन्नुहुन्छ: "हे अर्जुन! यस्तो समतामा प्रतिष्ठित व्यक्ति नै साँचो गुणातीत हो।"

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

अहंकाररहित कर्म र व्यक्तिगत प्रतिष्ठाको त्याग (Egoless Living and Supreme Neutrality)

हाम्रो जीवनका ९०% तनाव र झगडाहरू 'प्रतिष्ठा' (Ego/Pride) का कारण हुन्छन्: - "उसले मलाई आदर गरेन, मलाई कुर्सीमा पहिले बसाएन, मेरो नाम किन लिएन?" यो मान-अपमानको भोक नै मानिसलाई मानसिक रोगी बनाउने सबैभन्दा ठूलो विष हो। 1. मानसिक मुक्ति: - जब तपाईं बुझ्नुहुन्छ कि मान र अपमान दुवै अरू मानिसहरूको क्षणिक सोचाइ मात्र हुन्, तब तपाईं ती दुवैको बन्दी बन्न छोड्नुहुन्छ। 2. 'सर्वारम्भपरित्यागी' को आधुनिक अर्थ: - यसको अर्थ हो— "म केही नयाँ साम्राज्य खडा गर्छु र सारा संसारलाई देखाउँछु" भन्ने अहंकारको आरम्भ छोड्नु। - आफ्नो कर्तव्य पूर्ण समर्पण, प्रेम र उत्कृष्टताका साथ गर्नुहोस्, तर त्यसको पछाडि व्यक्तिगत अहंकारको झण्डा नगाड्नुहोस्। यस्तो मानिस जहाँ जान्छ, त्यहाँ पूर्ण शान्ति र आनन्द फैलिन्छ।

व्यावहारिक सूत्र :

कसैले आदर गरोस् वा अनादर, त्यसलाई आफ्नो आत्मसम्मानको मापदण्ड नबनाउनुहोस्। शत्रु र मित्र दुवैमा परमात्माको उपस्थिति देख्दै निष्काम भावले आफ्नो कर्तव्य पूरा गर्नुहोस्।