Chapter 14 • Verse 3

अध्याय 14 : गुणत्रयविभागयोग

प्रकृतिका तीन गुण (सत्त्व, रज, तम)

श्रीभगवानुवाच

मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन्गर्भं दधाम्यहम्।

सम्भवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत॥ ३॥

mama yonir mahad brahma tasmin garbhaṁ dadhāmy aham |

sambhavaḥ sarva-bhūtānāṁ tato bhavati bhārata || 3 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

मम (mama)=मेरो•योनिः (yoniḥ)=गर्भ वा मूल उत्पत्तिस्थान (प्रकृति)•महत् ब्रह्म (mahat brahma)=महत्-ब्रह्म (मूल जड प्रकृति/समष्टि कारण प्रकृति)•तस्मिन् (tasmin)=त्यस महत्-प्रकृतिरूपी गर्भमा•गर्भम् (garbham)=चेतनाको बीजरूपी गर्भलाई•दधामि (dadhāmi)=म स्थापना गर्दछु (प्रविष्ट गराउँछु)•अहम् (aham)=म•सम्भवः (sambhavaḥ)=उत्पत्ति वा जन्म•सर्व-भूतानाम् (sarva-bhūtānām)=सम्पूर्ण प्राणीहरूको•ततः (tataḥ)=त्यस संयोगबाट•भवति (bhavati)=हुन्छ•भारत (bhārata)=हे भरतवंशी अर्जुन!

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— हे भरतवंशी अर्जुन! यो विशाल मूल प्रकृति (महत्-ब्रह्म) मेरो गर्भ (उत्पत्तिस्थान) हो, जसमा म चेतन जीवरूपी बीउलाई स्थापित गरिदिन्छु; र त्यसै संयोगद्वारा यो ब्रह्माण्डका सम्पूर्ण चराचर प्राणीहरूको जन्म सम्भव हुन्छ।

महाभारतको परिस्थिति

ब्रह्माण्डीय पिता र माता: प्रकृतिको गर्भमा चेतनाको बीउ

यस श्लोकमा श्रीकृष्णले सम्पूर्ण ब्रह्माण्डको उत्पत्तिको वैज्ञानिक र आध्यात्मिक मोडेल प्रस्तुत गर्नुभएको छ। यहाँ 'महद् ब्रह्म' को अर्थ हो— मूल प्रकृति (Matter / Cosmic Matrix), जसलाई ब्रह्माण्डकी माता मानिन्छ। र परमात्मा (चेतन पुरुष) ब्रह्माण्डका पिता हुनुहुन्छ। जसरी आमाको गर्भविना नयाँ जीवन सम्भव छैन र बुबाको बीउविना गर्भ जीवित हुँदैन; त्यसैगरी केवल जड प्रकृतिले आफैं प्राणी जन्माउन सक्दैन, र केवल विशुद्ध चेतना पनि भौतिक संसारमा प्रकट हुन सक्दैन। श्रीकृष्ण भन्नुहुन्छ: "हे भारत! म यस समष्टि प्रकृतिमा आफ्नो चेतनाको बीउ रोपिदिन्छु। अनि त्यही जड र चेतनको सम्मिलनबाट सूक्ष्म कीरादेखि ब्रह्मासम्मका सम्पूर्ण प्राणीहरूको सृष्टि हुन्छ।" यो उपदेशले अर्जुनलाई सम्झाउँछ कि कुरुक्षेत्रमा खडा भएका हजारौं योद्धाहरू केवल माटोका पुतला होइनन्, उनीहरूभित्र परमात्माको दिव्य बीउ स्पन्दित छ।

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

सृजनशीलताको रहस्य: विचार र कर्मको मिलन (The Cosmic Womb of Creation)

यो ब्रह्माण्डीय नियम हाम्रो दैनिक जीवन र सृजनशीलता (Creativity) मा पनि हुबहु लागू हुन्छ: 1. योजना वा सामग्री (प्रकृति): तपाईंको स्रोत, कम्प्युटर, किताब वा कार्यक्षेत्र केवल जड माध्यम (Womb) हुन्। 2. संकल्प वा चेतना (बीउ): जबसम्म तपाईंको एकाग्र चेतना, उत्साह र ध्यान त्यसमा समर्पित हुँदैन, तबसम्म कुनै नयाँ विचार वा महान् कार्यको जन्म हुन सक्दैन। - केवल योजना बनाएर बस्नु बीउविनाको गर्भ जस्तै हो (बाँझो)। - केवल सपना देख्नु तर कार्यान्वयनको मैदान (प्रकृति) मा नउत्रिनु गर्भविनाको बीउ जस्तै हो। - जब तपाईंको भित्री ऊर्जा र बाहिरी कर्मको शुद्ध मिलन हुन्छ, तब सफलता र रूपान्तरणको जन्म हुन्छ।

व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो कुनै पनि कामलाई केवल बाहिरी बोझ नठान्नुहोस्; त्यसमा आफ्नो पूर्ण चेतना र निष्काम भावको बीउ रोप्नुहोस्, त्यसपछि प्रकृतिको फल आफैं सुन्दर रूपमा फुल्नेछ।