अध्याय 16श्लोक 10
Chapter 16 • Verse 10

अध्याय 16 : दैवासुरसम्पद्विभागयोग

दैवी र आसुरी स्वभाव (आन्तरिक प्रकाश र अन्धकार)

श्रीभगवानुवाच

काममाश्रित्य दुष्पूरं दम्भमानमदान्विताः।

मोहाद्गृहीत्वाऽसद्ग्राहान्प्रवर्तन्तेऽशुचिव्रताः॥ १०॥

kāmam āśritya duṣpūraṁ dambha-māna-madānvitāḥ |

mohād gṛhītvāsad-grāhān pravartante 'śuci-vratāḥ || 10 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

कामम् (kāmam)=कामवासना र भोगको तिर्खालाईआश्रित्य (āśritya)=आश्रय लिएर (त्यसमा समर्पित भएर)दुष्पूरम् (duṣpūram)=कदापि तृप्त हुन नसक्ने (कहिल्यै नभरिने भोकलाई)दम्भ-मान-मद-अन्विताः (dambha-māna-mada-anvitāḥ)=दम्भ (पाखण्ड), मान (अभिमान) र मद (घमण्डको नशा) ले भरिएकामोहात् (mohāt)=अज्ञान र भ्रमवशगृहीत्वा (gṛhītvā)=ग्रहण गरेर (अँगालेर)असत्-ग्राहान् (asat-grāhān)=असत्य र भ्रष्ट सिद्धान्तहरूलाईप्रवर्तन्ते (pravartante)=संसारमा सक्रिय हुन्छन् वा कर्म गर्छन्अशुचि-व्रताः (aśuci-vratāḥ)=अपवित्र, भ्रष्ट र अपवित्र आचरणको व्रत लिएर

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— कहिल्यै तृप्त हुन नसक्ने कामवासनाको आश्रय लिएर, दम्भ, मान र घमण्डको मातले चूर भएका ती आसुरी मानिसहरू अज्ञानतावश असत्य र भ्रष्ट सिद्धान्तहरूलाई अँगालेर अपवित्र आचरण (अशुचिव्रत) का साथ यस संसारमा क्रियाशील रहन्छन्।

महाभारतको परिस्थिति

दुष्पूर काम र अशुचिव्रत: कहिल्यै नभरिने खाडल

श्रीकृष्णले यहाँ कामवासनालाई 'दुष्पूरम्' (कहिल्यै नभरिने खाडल) भन्नुभएको छ। जसरी आगोमा जति घिउ हाले पनि आगो निभ्दैन, झन् ठूलो ज्वाला बन्छ; त्यसैगरी आसुरी मानिसको भोगको तिर्खा कहिल्यै मेटिँदैन। महाभारतमा राजा ययातिले हजार वर्षसम्म भोग गरेपछि अन्त्यमा पश्चात्ताप गर्दै भनेका थिए: "न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति" (भोगहरू भोगेर कामवासना कहिल्यै शान्त हुँदैन)। तर आसुरी मानिस यो सत्य बुझ्दैन। ऊ मद र दम्भको नशामा लट्ठिएर अपवित्र नियमहरू (अशुचिव्रत— कालो जादु, षड्यन्त्र, परस्त्री-हरण र भ्रष्टाचार) अँगाल्छ। दुर्योधनको जीवन यसैको दृष्टान्त थियो।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

अतृप्त लालसाको चक्रव्यूह र पवित्र संकल्प (Breaking the Loop of Insatiable Desires)

हाम्रो आधुनिक जीवनमा धेरै मानिसहरू यसै 'दुष्पूर काम' को ट्र्यापमा परेका छन्: - एउटा ग्याजेट पायो, अर्को चाहियो; एउटा कार पायो, महँगो कार चाहियो; एउटा पार्टी गर्यो, अझ ठूलो पार्टी चाहियो। - यो लतले मानिसलाई भ्रष्ट उपाय (अशुचि-व्रत) अपनाउन बाध्य बनाउँछ। 1. मनोवैज्ञानिक मुक्ति: - बुझ्नुहोस् कि इच्छा पूरा गरेर इच्छा कहिल्यै मर्दैन; इच्छालाई त विवेकको प्रकाशले मात्र शान्त पार्न सकिन्छ। - जब तपाईं आफ्नो मनमा 'सन्तोष' (Contentment) को सात्त्विक अमृत हाल्नुहुन्छ, तब यो कहिल्यै नभरिने भोक तत्काल शान्त हुन्छ।
व्यावहारिक सूत्र :

आफ्ना असीमित भौतिक चाहनाहरूलाई सीमा दिनुहोस्। आफूसँग जे छ, त्यसमा सन्तुष्ट रहँदै पवित्र र इमान्दार मार्ग (शुचि-व्रत) मा हिँड्ने दृढ संकल्प गर्नुहोस्।