Chapter 16 • Verse 11

अध्याय 16 : दैवासुरसम्पद्विभागयोग

दैवी र आसुरी स्वभाव (आन्तरिक प्रकाश र अन्धकार)

श्रीभगवानुवाच

चिन्तामपरिमेयां च प्रलयान्तामुपाश्रिताः।

कामोपभोगपरमा एतावदिति निश्चिताः॥ ११॥

cintām aparimeyāṁ ca pralayāntām upāśritāḥ |

kāmopabhoga-paramā etāvad iti niścitāḥ || 11 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

चिन्ताम् (cintām)=मानसिक चिन्ता र तनावलाई•अपरिमेयाम् (aparimeyām)=असीमित (नाप्न नसकिने अनन्त चिन्तालाई)•च (ca)=र•प्रलय-अन्ताम् (pralayāntām)=मृत्युपर्यन्त (मर्ने बेलासम्म पनि नसकिने चिन्तालाई)•उपाश्रिताः (upāśritāḥ)=आश्रय लिएका (दिनरात चिन्तामा डुबेका)•काम-उपभोग-परमाः (kāmopabhoga-paramāḥ)=इन्द्रियका विषय-भोगहरूलाई नै जीवनको सर्वोच्च लक्ष्य मान्ने•एतावत् (etāvat)=यत्ति नै•इति (iti)=भन्ने•निश्चिताः (niścitāḥ)=दृढ विश्वास राख्नेहरू

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— मृत्युपर्यन्त कहिल्यै समाप्त नहुने असीमित चिन्ताहरूले घेरिएका, तथा इन्द्रिय-भोग नै जीवनको सर्वोच्च लक्ष्य हो र योभन्दा पर अरू केही पनि छैन भन्ने दृढ निश्चय भएका (ती आसुरी मानिसहरू हुन्छन्)।

महाभारतको परिस्थिति

मृत्युसम्मको अनन्त चिन्ता: धृतराष्ट्रको अनिद्रा

महाभारतमा धृतराष्ट्र यस श्लोकका साक्षात् प्रमाण हुन्। उनी हस्तिनापुरका राजा थिए, संसारका सबै सुख-सुविधा उनको सामुन्ने थिए। तर उनलाई रातभर निद्रा पर्दैनथ्यो। विदुर नीतिमा विदुरले धृतराष्ट्रलाई सम्झाउँछन् कि जो मानिस केवल भोग र स्वार्थमा लिप्त हुन्छ, उसको चिन्ता कहिल्यै सकिँदैन। श्रीकृष्ण अर्जुनलाई आसुरी प्रवृत्तिको वास्तविक दुर्दशा देखाउनुहुन्छ: "हे पार्थ! बाहिरबाट हेर्दा यी दुष्ट र स्वार्थी मानिसहरू निकै सफल र सुखी देखिएलान्, तर भित्र हेर— उनीहरू मृत्युको घडीसम्म पनि नटुङ्गिने चिन्ताको महा-अग्निमा जलिरहेका छन्। उनीहरू सोच्छन् कि भोग नै जीवनको सबथोक हो, तर त्यसै भोगले उनीहरूलाई दिनरात जलाइरहन्छ।" यसले देखाउँछ कि अधर्मको बाटोमा हिँड्नेको अन्तिम पुरस्कार केवल मानसिक नरक हो।

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

क्रोनिक एन्जाइटी र भौतिकवादको सम्बन्ध (Chronic Anxiety and the Hedonic Trap)

आजको युगमा हरेक दोस्रो व्यक्ति क्रोनिक एन्जाइटी (Chronic Anxiety), मानसिक तनाव र अनिद्राको सिकार भएको छ। यसको मूल कारण के हो? गीता भन्छ— "कामोपभोगपरमा एतावदिति निश्चिताः!" - जब तपाईं मान्नुहुन्छ कि "संसारका वस्तुहरू भोग्नु नै जीवनको एक मात्र उद्देश्य हो", तब तपाईंमा कहिल्यै नटुङ्गिने डर पैदा हुन्छ: "यदि पैसा सकियो भने के होला? यदि सौन्दर्य ढल्कियो भने के होला? यदि पद खोसियो भने के होला?" 1. यो चिन्ताले मानिसलाई मृत्युको दिनसम्म पनि शान्तिले बाँच्न दिँदैन। 2. समाधान: - जीवन केवल वस्तुहरूको उपभोगका लागि होइन, आत्म-विकास र सेवाका लागि हो भन्ने सत्य बुझ्नुहोस्। - जब तपाईंको जीवनको केन्द्र 'भोग' बाट 'योग' (ईश्वर र आत्मा) तर्फ सर्छ, तब सम्पूर्ण चिन्ताहरू आफैं समाप्त हुन्छन्।

व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो मानसिक शान्तिलाई कुनै भौतिक वस्तु वा सफलतासँग नबाँध्नुहोस्। चिन्ता आउँदा सम्झनुहोस्— 'जीवनको अर्थ केवल भोगमा छैन।' ईश्वरमा विश्वास राखेर वर्तमानमा बाँच्नुहोस्।