ॐअध्याय 16श्लोक 19
Chapter 16 • Verse 19

अध्याय 16 : दैवासुरसम्पद्विभागयोग

दैवी र आसुरी स्वभाव (आन्तरिक प्रकाश र अन्धकार)

श्रीभगवानुवाच

तानहं द्विषतः क्रूरान्संसारेषु नराधमान्।

क्षिपाम्यजस्रमशुभानासुरीष्वेव योनिषु॥ १९॥

tān ahaṁ dviṣataḥ krūrān saṁsāreṣu narādhamān |

kṣipāmy ajasram aśubhān āsurīṣv eva yoniṣu || 19 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

तान् (tān)=ती•अहम् (aham)=म•द्विषतः (dviṣataḥ)=द्वेष (घृणा) गर्ने•क्रूरान् (krūrān)=क्रूर, निर्दयी र हिंस्रक•संसारेषु (saṁsāreṣu)=यस जन्म-मरणको संसारमा•नर-अधमान् (narādhamān)=मानिसहरूमा सबैभन्दा नीच (नराधमहरू) लाई•क्षिपामि (kṣipāmi)=म फालिदिन्छु (खसाइदिन्छु)•अजस्रम् (ajasram)=बारम्बार (निरन्तर)•अशुभान् (aśubhān)=अशुभ तथा पापी मानिसहरूलाई•आसुरीषु (āsurīṣu)=आसुरी (राक्षसी वा हिंस्रक)•एव (eva)=नै•योनिषु (yoniṣu)=योनिहरूमा (बाघ, ब्वाँसो, सर्प, बिच्छी आदि हिंस्रक योनिहरूमा)

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— म परमात्मासँग द्वेष गर्ने, क्रूर, निर्दयी, अशुभ तथा मानिसहरूमा सबैभन्दा नीच (नराधम) ती पापीहरूलाई म यस संसारको जन्म-मरणको चक्रमा बारम्बार आसुरी (हिंस्रक) योनिहरूमा नै खसाइदिन्छु।

महाभारतको परिस्थिति

कर्मफलको अटल न्याय: प्रकृतिको दण्ड

यो श्लोक सुन्दा कतिपयलाई लाग्न सक्छ— "के भगवान् यति धेरै कठोर हुनुहुन्छ कि उहाँले आफ्ना सन्तानलाई नै आसुरी योनिमा फालिदिनुहुन्छ?" तर वेदान्त र महाभारत सम्झाउँछन्: यहाँ कुनै व्यक्तिगत बदलाको कुरा होइन; यो त प्रकृतिको अचूक कर्म-सिद्धान्त (Law of Karma) हो! जसको मनमा जीवनभर केवल हिंसा, रगत, अरूलाई च्यात्ने र टोक्ने भाव थियो, उसको आत्माले मानिसको दयालु शरीर धारण गर्न सक्दैन। ऊ स्वतः आफ्नो स्वभावअनुसार बाघ, चितुवा, ब्वाँसो, सर्प वा बिच्छी जस्ता हिंस्रक योनिहरूमा आकर्षित हुन्छ, जहाँ उसले अरूलाई टोक्ने र आफैं मारिने पीडा भोग्नुपर्छ। श्रीकृष्ण अर्जुनलाई सम्झाउनुहुन्छ: "ईश्वरले कसैलाई जबर्जस्ती सजाय दिनुहुन्न; मानिसको आफ्नै क्रूर कर्म र द्वेषले उसलाई यस्तो नराधम स्थितिमा पुर्‍याउँछ।" यो चेतावनीले मानिसलाई क्रूरता त्यागेर मानवीय बन्न झक्झक्याउँछ।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

क्रूरताको मूल्य: आफ्नै आन्तरिक पतनको नियम (The Law of Spiritual Gravitation)

मनोविज्ञानमा भनिन्छ— "हामी जे अभ्यास गर्छौं, हामी त्यही बन्छौं।" - यदि तपाईंले दिनरात रिस, घृणा, अरूलाई बर्बाद गर्ने सोच र क्रूरताको अभ्यास गर्नुभयो भने तपाईंको सम्पूर्ण न्युरल नेटवर्क (Neural Wiring) हिंस्रक जनावरको जस्तै बन्दछ। 1. मानिसको पतन: - मानिस भएर जन्मिनु एउटा दुर्लभ अवसर हो। - तर यदि मानिस भएर पनि हामी पशुभन्दा निर्दयी बन्छौं भने हामीले आफ्नो उच्च चेतनालाई गुमाउँछौं। 2. त्यसैले समय छँदै आफ्ना नकारात्मक आवेगहरूलाई रोक्नुहोस्। - प्रेम, क्षमा र करुणाको अभ्यास गर्नुहोस् ताकि तपाईंको आत्मा सधैं उच्च चेतनातर्फ अग्रसर भइरहोस्।
व्यावहारिक सूत्र :

कसैप्रति पनि मनमा क्रूरता, बदला वा घृणाको भावना नपाल्नुहोस्। यस्ता नकारात्मक भावनाहरूले पहिले तपाईंको आफ्नै आत्मालाई नष्ट गर्छन्, अनि मात्र अरूलाई।