Chapter 16 • Verse 7

अध्याय 16 : दैवासुरसम्पद्विभागयोग

दैवी र आसुरी स्वभाव (आन्तरिक प्रकाश र अन्धकार)

श्रीभगवानुवाच

प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च जना न विदुरासुराः।

न शौचं नापि चाचारो न सत्यं तेषु विद्यते॥ ७॥

pravṛttiṁ ca nivṛttiṁ ca janā na vidur āsurāḥ |

na śaucaṁ nāpi cācāro na satyaṁ teṣu vidyate || 7 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

प्रवृत्तिम् (pravṛttim)=प्रवृत्तिलाई (के गर्नुपर्छ, कुन काममा लाग्नुपर्छ भन्ने कर्तव्यलाई)•च (ca)=र•निवृत्तिम् (nivṛttim)=निवृत्तिलाई (के गर्नुहुँदैन, कुन कामबाट पछि हट्नुपर्छ भन्ने निषेधलाई)•च (ca)=पनि•जनाः आसुराः (janā āsurāḥ)=आसुरी प्रवृत्तिका मानिसहरूले•न विदुः (na viduḥ)=जान्दैनन् (बुझ्दैनन्)•न शौचम् (na śaucam)=न त बाहिरी-भित्री पवित्रता•न अपि च आचारः (nāpi cācāro)=न असल सदाचार वा मर्यादा•न सत्यम् (na satyam)=र न त सत्य नै•तेषु (teṣu)=ती मानिसहरूमा•विद्यते (vidyate)=विद्यमान हुन्छ

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— आसुरी प्रवृत्तिका मानिसहरूले के गर्नुपर्छ (प्रवृत्ति) र के गर्नुहुँदैन (निवृत्ति)— यी दुवैको विवेक जान्दैनन्। न त उनीहरूमा बाहिरी र भित्री पवित्रता (शौच) हुन्छ, न असल सदाचार नै हुन्छ, र न त उनीहरूमा कुनै सत्य नै विद्यमान हुन्छ।

महाभारतको परिस्थिति

नैतिक दृष्टिहीनता: कर्तव्य र अकर्तव्यको भ्रम

श्रीकृष्णले यहाँ आसुरी स्वभावको पहिलो लक्षण देखाउनुभएको छ— पूर्ण नैतिक अन्धोपन (Moral Confusion)। आसुर मानिसको मुख्य समस्या के हो? - उसलाई के थाहा छैन कि के गर्नुपर्छ (प्रवृत्ति) र के गर्नुहुँदैन (निवृत्ति)। - उसले जसरी पनि पैसा र शक्ति कमाउनुलाई नै आफ्नो कर्तव्य ठान्छ, चाहे त्यसका लागि अरूको ज्यान लिनु परोस् वा सम्पूर्ण कुललाई सखाप पार्नु परोस्। महाभारतमा दुर्योधनले प्रसिद्ध भनाइ भनेका थिए: "जानामि धर्मं न च मे प्रवृत्तिः, जानाम्यधर्मं न च मे निवृत्तिः" (मलाई धर्म के हो थाहा छ तर त्यसमा मेरो मन जाँदैन; मलाई अधर्म के हो थाहा छ तर म त्यसबाट पछि हट्न सक्दिनँ!)। यो नै आसुरी मानसिकताको स्पष्ट स्वीकारोक्ति थियो— जहाँ न आन्तरिक शुद्धता (शौच) थियो, न मर्यादा (आचार), न सत्य नै।

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

नैतिक विवेकको रक्षा: के गर्ने र के नगर्ने? (Moral Compasses in a Confusing World)

आजको आधुनिक समाजमा धेरै मानिसहरू भन्छन्— "सत्य र झूट केही होइन, जसले जित्यो ऊ नै सही हो! जे गरे पनि हुन्छ, पैसा कमाउनु नै जीवन हो।" यो सोचाइ नै आसुरी प्रवृत्तिको आधुनिक रूप हो: 1. पवित्रताको अभाव (No Śauca): - जीवनमा कुनै आत्मसंयम नहुनु, फोहोर विचार, अश्लीलता र अनैतिकतालाई 'आधुनिकता' मान्नु। 2. सत्यको अभाव: - आफ्नो व्यक्तिगत स्वार्थका लागि जस्तोसुकै झूट बोल्नु र अरूलाई धोका दिनु। - जब मानिसले कर्तव्य र अकर्तव्यको रेखा मेटिदिन्छ, तब ऊ जतिसुकै धनी भए पनि समाज र आफ्नै परिवारका लागि अभिशाप बन्न पुग्दछ।

व्यावहारिक सूत्र :

सधैं स्पष्ट सीमा राख्नुहोस्— 'चाहे जतिसुकै नाफा होस्, म अनैतिक वा गलत काम कहिल्यै गर्दिनँ।' आफ्नो चरित्रको पवित्रता र सत्यलाई कुनै पनि मूल्यमा नबेच्नुहोस्।