Chapter 17 • Verse 12

अध्याय 17 : श्रद्धात्रयविभागयोग

श्रद्धा, भोजन र त्यागका तीन प्रकार

श्रीभगवानुवाच

अभिसन्धाय तु फलं दम्भार्थमपि चैव यत्।

इज्यते भरतश्रेष्ठ तं यज्ञं विद्धि राजसम्॥ १२॥

abhisaṁdhāya tu phalaṁ dambhārtham api caiva yat |

ijyate bharata-śreṣṭha taṁ yajñaṁ viddhi rājasam || 12 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

अभिसन्धाय (abhisaṁdhāya)=मनमा उद्देश्य राखेर (लक्ष्य बनाएर)•तु (tu)=तर•फलम् (phalam)=फल वा व्यक्तिगत लाभलाई•दम्भ-अर्थम् अपि च एव (dambhārtham api caiva)=तथा केवल देखावटीपन (दम्भ र धाक जमाउन) का लागि•यत् (yat)=जुन यज्ञ•इज्यते (ijyate)=गरिन्छ•भरत-श्रेष्ठ (bharata-śreṣṭha)=हे भरतश्रेष्ठ अर्जुन!•तम् यज्ञम् (taṁ yajñam)=त्यस यज्ञलाई•विद्धि (viddhi)=तिमीले जान•राजसम् (rājasam)=राजसिक यज्ञ

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— तर हे भरतश्रेष्ठ अर्जुन! कुनै सांसारिक फल (नाफा वा स्वार्थ) को आशा राखेर तथा केवल आफ्नो धाक र देखावटीपन (दम्भ) का लागि जुन यज्ञ वा कर्म गरिन्छ, त्यसलाई तिमीले 'राजसिक यज्ञ' जान।

महाभारतको परिस्थिति

राजसिक यज्ञ: स्वार्थ र प्रदर्शनको व्यापार

श्रीकृष्णले यहाँ धार्मिकताको नाममा गरिने 'व्यापार' (Transactional Religion) लाई राजसिक भन्नुभएको छ। राजसिक मानिसले भगवान्‌लाई पनि व्यापारीको आँखाले हेर्छ: "हे भगवान्! म तपाईंका नाममा ५० हजारको पूजा गर्छु, मेरो ५० लाखको टेन्डर पास गराइदिनुहोस्!" वा ठूलो पण्डाल बनाएर, हजारौं मानिसहरूलाई निम्तो दिएर आफ्नो राजनीतिक वा सामाजिक रवाफ देखाउनका लागि धार्मिक अनुष्ठान गरिन्छ (दम्भार्थम्)। महाभारतमा दुर्योधनले यस्तै यज्ञ गरेका थिए— जहाँ ईश्वरको भक्ति शून्य थियो र केवल पाण्डवहरूलाई चिढ्याउने र आफूलाई ठूलो देखाउने लालसा मात्र थियो। श्रीकृष्ण अर्जुनलाई सम्झाउनुहुन्छ: "यस्तो व्यापारिक र दिखावटी कर्मले आत्मालाई कहिल्यै शुद्ध बनाउन सक्दैन।"

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

ससर्त भक्ति र आत्मप्रचारको भ्रम (Transactional Faith and Public Relations)

के हामी पनि ईश्वरसँग सम्झौता (Bargaining) गर्छौं? - "हे भगवान्! मलाई यो जागिर मिलोस्, म लड्डु चढाउँछु।" - "मैले मन्दिरमा यति दान दिएँ, मेरो नाम शिलापत्रमा पहिलो नम्बरमा लेखिनुपर्छ!" 1. राजसिक भक्तिको कमजोरी: - यदि मनोकामना पूरा भयो भने ऊ भन्छ— "भगवान् हुनुहुन्छ!" - तर यदि अलिकति घाटा लाग्यो भने ऊ तुरुन्तै रिसाउँछ— "मैले यति पूजा गरेको थिएँ, भगवान्‌ले मेरो केही काम गरिदिनुभएन!" 2. सुधार: - ईश्वरसँगको सम्बन्धलाई नाफा-घाटाको व्यापार नबनाउनुहोस्। - प्रेममा कुनै सर्त वा सम्झौता हुँदैन; प्रेम त केवल समर्पण मात्र हुन्छ।

व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो पूजा, सेवा वा दानलाई कुनै सर्त वा व्यक्तिगत नाफासँग नजोड्नुहोस्। देखावटी तडकभडक त्यागेर शान्त र निःस्वार्थ भावले आफ्नो धर्म पालन गर्नुहोस्।